Professor Gül İrepoğlu İzah Edir: Firuzə Necə Dünya Səviyyəli "Türk Daşı" Adını Aldı?

Professor Dr. Gül İrepoğlunun "Gül İrepoğlu Danışır" silsilə konfranslarının yeni hissəsi "Firuzə: Göyün və Yerin İrsi" başlığı altında keçirilib. Türkiyə İş Bankı Rəsm və Heykəl Muzeyində təşkil edilən bu tədbirdə İrepoğlu, qiymətli daşların və rənglərin dünyası haqqında danışıb, məruzəsini sənətin müxtəlif sahələrindən nümunələr və şeirlər eşliyi ilə zənginləşdirib. Professor İrepoğlu, xüsusilə türk mədəniyyəti və tarixi baxımından böyük dəyər daşıyan firuzə daşını və onun rəngini ətraflı şəkildə araşdırıb, bu mövzudakı geniş çalışmalarından və kitabındakı nümunələrdən bəhs edib.

İrepoğlu, qədim türklərdə Günəşin doğduğu şərq istiqamətinin müqəddəs sayıldığını, göyün mavisinin də buna görə uca tutulduğunu bildirib. O qeyd edib ki, bütün mədəniyyətlərdə mövcud olan "Həyat Ağacı" anlayışına qədimlərdə "Göy Ağacı" da deyilirdi. Turkuaz rəngi isə məhz bu göy mavisinin bütün tonlarını özündə cəmləşdirir və buna görə də həmişə istifadə edilib. Turkuaz, həmçinin Firuzə adı ilə də tanınır. Təxminən Mançur dənizindən Tuna çayına qədər uzanan geniş Türkistan coğrafiyasında eramızdan əvvəlki dövrlərdən başlayaraq bu daş çox sayda zərgərlik əşyasını bəzəyib. Professor İrepoğlu onu da bildirib ki, firuzə daşı 3 min ildir ki, əsasən İranın Nişabur və Damğan mədənlərindən çıxarılır və Osmanlı dövründə də geniş tətbiq olunub. Hazırda bu qiymətli daşa Əfqanıstan, ABŞ, Meksika, Misir, Özbəkistan, Peru, Çili və Tibet kimi dünyanın fərqli yerlərində rast gəlinir.

İrandan Osmanlı torpaqlarına gətirilən firuzə burada çox fərqli sahələrdə işlənib - zərgərlik məmulatlarında, at qoşqularında və toxuculuq sənətində sıx şəkildə istifadə edilib. İrepoğlu vurğulayıb ki, bu incəliklərlə hazırlanan əsərlər Avropaya ixrac olunurdu; xüsusilə Venesiya ilə böyük ticarət əlaqələri var idi. Avropalılar Osmanlıdan gələn bu mallarda eyni rəngin ortaq olduğunu gördülər. Bütün bu rəngli əşyalar Türklər tərəfindən hazırlandığı üçün, Avropa xalqları arasında əvvəlcə "Şu Türk daşı" ifadəsi işlənməyə başlayıb. Vaxt keçdikcə bu ifadə gerçək bir kəlməyə və bütün dünyada işlənən universal bir sözə çevrilib.

Firuzənin beynəlxalq səviyyədə "Turquoise" olaraq tanınmasında məşhur şair və dramaturq William Şekspirin də rolu olub. İrepoğlu açıqlayıb ki, Şekspirin istifadəsi ilə Türklərdən gələn əşyalar "Türk daşı" kimi adlandırılıb və bu ad tədricən dəyişərək "Turquoise" sözünə çevrilib. Sonda o, Anadolu Səlcuqilərinin firuzəni xüsusi zövqlə istifadə edən sivilizasiya olduğunu qeyd edərək, Bursa, Konya və İznikdəki tarixi tikililərdən, rəssam və şairlərdən nümunələr gətirməklə proqramı tamamlayıb.