Arabesk musiqisinin keçmişi və bu günü: Müslüm Gürsesdən repə qədər olan yol

Musiqiçi və yazıçı Selçuk Küpçük arabesk musiqisinin dinamik quruluşu haqqında diqqətçəkən fikirlər paylaşıb. O, bu janrın sadəcə bir musiqi növü deyil, həm də cəmiyyətin keçdiyi tarixi yolun güzgüsü olduğunu bildirir. Xüsusilə 1950-ci illərdən başlayan köç dalğası ilə şəhərlərin kənar məhəllələrində formalaşan bu mədəniyyət, 1980-ci illərdə "marşrut musiqisi" kimi tanınmağa başladı. Küpçük qeyd edir ki, o dövrdə qəsəbələrdən şəhər mərkəzinə gələn insanlar öz hekayələrini bu mahnılarla daşıyırdılar. Orhan Gencebay, Ferdi Tayfur və Müslüm Gürses kimi sənətkarlar həmin insanların səsinə çevrilmişdi. Bu mərhələ həm janrın öz bünövrəsini qurduğu, həm də ciddi bir sosioloji irsi təmsil etdiyi zaman kəsiyi idi.

1980-ci illərdən sonra Türkiyədə baş verən iqtisadi və siyasi dəyişikliklər musiqiyə də təsir etdi. Selçuk Küpçük bu dövrü İbrahim Tatlıses fiquru üzərindən izah edir. Tatlıses sadəcə bir müğənni deyil, həm də biznes və kino sahəsində fəal olan bir aktyor kimi önə çıxdı. Yeni studiya imkanları və texnoloji dəyişikliklər musiqinin səs keyfiyyətini kökündən dəyişdi. Bu illərdə kənddən şəhərə gələn ikinci nəsil artıq iqtisadiyyatda yer tutmağa başlamışdı. Bu təbəqənin özünə inamı Tatlısesin təmsil etdiyi obrazda özünü aydın büruzə verirdi. Köhnə nəslin daha çox daxili ağrıya yönəlmiş tərzi, bu yeni dövrdə daha iddialı və açıq bir formaya keçid etdi.

2000-ci illərə gəldikdə isə arabesk artıq şəhər mərkəzi ilə tamamilə bütünləşdi. Müslüm Gürses tərəfindən rok və pop mahnılarının özünəməxsus tərzdə ifa edilməsi bu prosesin ən yaxşı nümunəsidir. Küpçük vurğulayır ki, Gürsesin Bülent Ortaçgil kimi şəhərli təbəqənin sevdiyi sənətkarların əsərlərini oxuması bir növ mədəni barışıq idi. Artıq arabesk dinləyicisi yalnız kənar məhəllələrdə deyil, həm də böyük ofislərdə və müasir binalarda yaşayan insanlardan ibarət idi. Bu mərhələdə "Ata" fiqurlarına olan ehtiyac azaldı, çünki cəmiyyətin iqtisadi və mədəni səviyyəsi dəyişdi. Təhsil almış, xarici dil bilən yeni nəsil üçün arabesk artıq şikayət ediləcək bir daxili dərd deyil, tamamlanmış bir hekayəyə çevrildi.

Hazırda arabeskin daşıdığı bu sosial yükü böyük ölçüdə rep musiqisi öz üzərinə götürüb. Selçuk Küpçük hesab edir ki, şəhər həyatının yeni dili məhz repdir. Lakin arabesk hələ də öz təsirini itirməyib və müxtəlif formalarda yaşamağa davam edir. Onun quruluşu dünya musiqisinə açıq olmasına və digər janrları, xüsusilə pop musiqisini formalaşdırmasına imkan verir. Müəllifə görə, bu janr sadəcə özünü dəyişmir, eyni zamanda ətrafındakı bütün musiqi mühitini dəyişdirmə gücünə malikdir. Bu gün pop ulduzlarının köhnə arabesk mahnılarına müraciət etməsi də bu dinamizmin ən real göstəricisidir. Musiqi tarixinin bu maraqlı səhifəsi hələ də fərqli rənglərlə yazılmaqdadır.