Coğrafiya və iqlim
Zərdab rayonu Azərbaycanın mərkəzi hissəsində, Kür-Araz ovalığının Kür çayının sol sahilində yerləşir. Rayon şimaldan Ağdaş, şimal-qərbdən Ucar, qərbdən Kürdəmir, cənubdan İmişli və Beyləqan, şərqdən isə Hacıqabul rayonları ilə həmsərhəddir. Rayonun ərazisinin böyük hissəsi düzənlikdən ibarətdir və Kür çayı rayonun ərazisindən keçərək təbii sərhəd rolunu oynayır. Kür çayından başqa, rayonda bir sıra kiçik çaylar, kanallar və süni su anbarları mövcuddur. Ərazinin orta hündürlüyü dəniz səviyyəsindən təxminən 0 metr civarındadır, bəzi yerlərdə isə dəniz səviyyəsindən aşağıdır.
Zərdabın iqlimi yarımsəhra və quru çöl iqliminə yaxındır. Yaylar çox isti və quru keçir, havanın temperaturu iyul-avqust aylarında 35-40 dərəcəyə qədər yüksələ bilir. Qışlar nisbətən mülayim olur, lakin bəzən soyuq hava kütlələrinin təsiri ilə temperatur sıfırın altına düşür. İllik yağıntının miqdarı azdır - təxminən 300-400 mm civarındadır ki, bu da əkinçilikdə süni suvarmaya böyük ehtiyac yaradır. Payız və yaz ayları ən xoş fəsillər sayılır, bu dövrlərdə hava mülayim və sərin olur. Torpaqların əsas hissəsi allüvial-çəmən və boz-çəmən torpaqlarından ibarətdir ki, bu da kənd təsərrüfatı üçün əlverişli şərait yaradır. Rayonun təbii bitki örtüyü əsasən çöl və yarımsəhra bitkilərindən ibarətdir, Kür çayı boyunca isə tuqay meşələri, söyüd və qovaq ağacları ilə örtülü sahələr mövcuddur.
Tarix
Zərdabın tarixi çox qədim dövrlərə gedib çıxır. Ərazidə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı tunc dövrünə aid müxtəlif maddi-mədəniyyət nümunələri aşkar edilmişdir ki, bu da burada minilliklər öncə məskunlaşmanın olduğunu sübut edir. "Zərdab" adının etimologiyası barədə müxtəlif fikirlər mövcuddur. Bəzi tədqiqatçılar bu adın farsca "zərd" (sarı) və "ab" (su) sözlərindən yarandığını, yəni "sarı su" mənasını verdiyini iddia edirlər. Bu fikir Kür çayının daşqınlar zamanı əraziyə sarımtıl-bulanıq su gətirməsi ilə əlaqələndirilir.
Orta əsrlərdə Zərdab ərazisi müxtəlif feodal dövlətlərinin - Ərəb xilafətinin, Elxanilərin, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin, daha sonra isə Səfəvilər imperiyasının tərkibində olmuşdur. XVIII əsrdə Azərbaycanda xanlıqlar dövründə bu ərazi Şirvan xanlığının təsir dairəsinə daxil idi. 1813-cü il Gülüstan və 1828-ci il Türkmənçay müqavilələrindən sonra bütün Şimali Azərbaycan kimi Zərdab ərazisi də Rusiya imperiyasının tərkibinə qatıldı.
XIX əsrin ikinci yarısında Zərdab maarifçilik hərəkatının mühüm mərkəzlərindən birinə çevrildi. Məhz burada görkəmli maarifçi və jurnalist Həsən bəy Zərdabi fəaliyyət göstərmiş, Azərbaycan mətbuatının təməlini qoymuşdur. Sovet dövründə, 1935-ci ildə Zərdab müstəqil inzibati rayon kimi təşkil edildi. 1963-cü ildə rayon ləğv edilərək Kürdəmir rayonuna birləşdirildi, lakin 1965-ci ildə yenidən bərpa olundu. Azərbaycan 1991-ci ildə müstəqillik qazandıqdan sonra Zərdab rayonu ölkənin inzibati-ərazi bölgüsündə öz yerini qorudu və müstəqil rayon kimi inkişaf etməyə davam etdi.
İqtisadiyyat
Zərdab rayonunun iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatına əsaslanır. Rayonun düzənlik ərazisi və münbit allüvial torpaqları əkinçilik üçün əlverişli şərait yaradır. Burada əsasən pambıq, taxıl (buğda və arpa), günəbaxan, tütün və müxtəlif tərəvəz növləri becərilir. Son illərdə pambıqçılıq sahəsinə dövlət tərəfindən xüsusi diqqət yetirilir və Zərdab bu sahədə ölkənin aparıcı rayonlarından biri hesab olunur. Meyvəçilik və üzümçülük də rayonun kənd təsərrüfatında müəyyən yer tutur, xüsusilə nar, heyva və üzüm bağları geniş yayılmışdır.
Heyvandarlıq sahəsində qaramal və xırdabuynuzlu heyvanların yetişdirilməsi, quşçuluq və arıçılıq inkişaf etmişdir. Kür çayı və rayondakı süni su hövzələri balıqçılıq üçün də müəyyən imkanlar yaradır. Sənaye sahəsində rayon o qədər də inkişaf etməmişdir, burada əsasən kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı ilə məşğul olan kiçik müəssisələr fəaliyyət göstərir - un dəyirmanları, pambıq təmizləmə zavodları və süd emalı sexləri mövcuddur.
Turizm potensialı baxımından Zərdab hələ tam istifadə olunmamış imkanlara malikdir. Kür çayı sahillərində ekoturizm, ovçuluq turizmi və kənd turizmi inkişaf etdirilə bilər. Dövlət proqramları çərçivəsində rayonun infrastrukturunun yaxşılaşdırılması, yolların təmiri və yeni iş yerlərinin yaradılması istiqamətində işlər aparılır.
Görməli yerlər və turizm
Zərdab rayonunun ən mühüm mədəni abidələrindən biri Həsən bəy Zərdabinin ev-muzeyidir. Azərbaycan milli mətbuatının banisi olan Həsən bəy Zərdabinin xatirəsinə həsr olunmuş bu muzey rayonun mərkəzində yerləşir və burada böyük maarifçinin həyatı, fəaliyyəti və əsərləri ilə bağlı zəngin eksponatlar nümayiş etdirilir. Muzey həm yerli sakinlər, həm də rayona gələn qonaqlar tərəfindən maraqla ziyarət olunur.
Rayonun mərkəzindəki Zərdab Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi də maraq doğuran məkanlardandır. Burada rayonun qədim tarixinə, etnoqrafiyasına və təbiətinə aid eksponatlar toplanmışdır. Arxeoloji qazıntılar zamanı əldə edilmiş tunc və dəmir dövrünə aid əşyalar, orta əsrlərə aid keramika nümunələri, həmçinin yerli xalçaçılıq sənətinin nümunələri muzeydə nümayiş etdirilir.
Kür çayı sahilləri rayonun ən gözəl təbiət güzəllikləri sırasındadır. Çay boyunca uzanan tuqay meşələri müxtəlif quş və heyvan növlərinə ev sahibliyi edir. Xüsusilə köçəri quşların miqrasiya dövrlərində bu ərazilər birdwatching (quşmuşahidəsi) həvəskarları üçün maraqlı məkan ola bilər. Rayonun bir neçə kəndində qədim məscidlər, türbələr və tarixi qəbiristanlıqlar da mövcuddur ki, bunlar da yerli tarixi irsın mühüm hissəsini təşkil edir. Qaratəpə və digər arxeoloji təpələr qədim yaşayış yerlərinin izlərini daşıyır və tədqiqatçılar üçün maraq kəsb edir.
Mədəniyyət və məşhur şəxsiyyətlər
Zərdab rayonunun mədəni həyatı Azərbaycanın ümumi milli-mədəni dəyərləri ilə sıx bağlıdır. Yerli əhali Novruz bayramını böyük təntənə ilə qeyd edir - tonqal qalanır, xonçalar bəzədilir, şəkərbura, paxlava və qoğallar bişirilir. Qurban bayramı, Ramazan bayramı və digər milli-dini bayramlar da geniş şəkildə keçirilir. Kənddə toylar bir neçə gün davam edir, el adətlərinə uyğun olaraq zurna-nağara çalınır, milli rəqslər oynanılır.
Zərdab mətbəxi tipik Azərbaycan kənd mətbəxinin xüsusiyyətlərini daşıyır. Burada əsasən ət xörəkləri - kabab, dolma, piti, bozbaş hazırlanır. Kür çayından tutulan balıqdan hazırlanan yeməklər də yerli mətbəxin xüsusi dadlarındandır. Lavaş və təndir çörəyi gündəlik süfrənin ayrılmaz hissəsidir. Rayonun kəndlərində qədim xalçaçılıq ənənələri qismən qorunub saxlanmışdır, yerli qadınlar əl işləri - corab toxuma, tikmə və naxış sənətilə məşğul olurlar.
Zərdabın yetişdirdiyi ən görkəmli şəxsiyyət, şübhəsiz ki, Həsən bəy Zərdabidir (1842-1907). O, 1875-ci ildə Azərbaycan dilində ilk qəzet olan "Əkinçi"ni nəşr etməyə başlamış və bununla da Azərbaycan milli mətbuatının əsasını qoymuşdur. Həsən bəy Zərdabi eyni zamanda görkəmli pedaqoq, təbiətşünas və ictimai xadim idi. Onun xatirəsi bu gün də ölkədə böyük ehtiramla yad edilir, hər il 22 iyul Azərbaycanda Milli Mətbuat Günü kimi qeyd olunur.
Rayondan çıxmış digər tanınmış şəxsiyyətlər arasında müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərmiş ziyalılar, alimlər və incəsənət xadimləri var. Tofiq Bakıxanov (bəstəkar və dirijor), Ədilə Hüseynzadə və başqa mədəniyyət, elm və təhsil sahəsinin nümayəndələri Zərdabın adını ölkə miqyasında tanıtmışlar. Rayon bu gün də maarifçilik ənənələrini yaşatmağa çalışır, yerli məktəblərdə təhsilin keyfiyyətinin artırılması istiqamətində addımlar atılır.