Coğrafiya və iqlim
Yevlax Azərbaycanın mərkəzi hissəsində, Kür çayının orta axarında yerləşən strateji əhəmiyyətli şəhər və rayondur. Şəhər Kür-Araz ovalığının şimal-qərb hissəsində, dəniz səviyyəsindən təxminən 16-20 metr hündürlükdə məskunlaşıb. Yevlax şimaldan Şəki və Oğuz rayonları, şərqdən Mingəçevir şəhəri və Kürdəmir rayonu, cənubdan Ağdaş rayonu, qərbdən isə Goranboy və Bərdə rayonları ilə həmsərhəddir. Rayonun ərazisindən Azərbaycanın ən böyük çayı olan Kür axır və bu çay şəhərin həyatında əsas rol oynayır. Həmçinin Türyançay və bir sıra kiçik çaylar rayonun ərazisindən keçir.
Yevlaxda yarımsəhra və quru çöl iqlimi hökm sürür. Yaylar çox isti və quraq keçir - iyul ayında orta temperatur 26-28 dərəcəyə çatır, bəzən isə havanın temperaturu 40 dərəcəni aşır. Qışlar nisbətən mülayim olur, yanvar ayının orta temperaturu 1-3 dərəcə civarındadır. İllik yağıntının miqdarı 300-400 millimetr arasında dəyişir ki, bu da regionun quruluğunu göstərir. Yaz fəsli qısamüddətli, lakin gözəl keçir - Kür çayı boyunca yaşıllıq canlanır, düzənliklər çiçəklənir. Payız isə uzun və isti olur, oktyabra qədər yay havası hiss olunur.
Rayonun təbii sərvətləri arasında əsasən münbit torpaqlar, Kür çayının su ehtiyatları və yeraltı mineral sular göstərilə bilər. Kür çayı boyunca tuqay meşələri mövcuddur - bu meşələr söyüd, qovaq və digər su sevən ağaclardan ibarətdir. Düzənlik ərazilərdə isə yarımsəhra bitkiləri - yovşan, şoran otları və efemer bitkilər yayılıb. Rayonun ərazisində balıqçılıq üçün əlverişli su hövzələri də var.
Tarix
Yevlax qədim tarixə malik ərazidir. Arxeoloji qazıntılar göstərir ki, bu torpaqlarda hələ eramızdan əvvəl insanlar məskunlaşıb. Kür çayı boyunca salınmış yaşayış yerləri qədim ticarət yollarının üstündə yerləşdiyindən bu ərazi həmişə strateji əhəmiyyət daşıyıb. Eramızın ilk əsrlərində bu torpaqlar Qafqaz Albaniyası dövlətinin tərkibində olmuş və regionun mühüm yaşayış məntəqələrindən biri kimi tanınmışdır.
Orta əsrlərdə Yevlax ərazisi müxtəlif dövlətlərin - Ərəb xilafətinin, Səlcuqluların, Elxanilərin və Səfəvilərin hakimiyyəti altında olmuşdur. XVIII əsrdə Azərbaycanda xanlıqlar dövrü başlayanda Yevlax ərazisi əsasən Şəki xanlığı və Qarabağ xanlığının təsir dairəsində qalmışdır. Bu dövrdə Kür çayı üzərindən keçən ticarət yolları Yevlaxı mühüm tranzit məntəqəsinə çevirmişdi.
XIX əsrin əvvəllərində, Rusiya imperiyasının Cənubi Qafqazı işğal etməsindən sonra Yevlax yeni inzibati sistemə daxil edildi. 1868-ci ildə yaradılmış Yelizavetpol quberniyasının tərkibinə aid edildi. Yevlaxın şəhər kimi formalaşmasında dəmir yolunun böyük rolu olmuşdur. 1883-cü ildə Bakı-Tiflis dəmir yolunun çəkilməsi Yevlaxı mühüm dəmir yolu qovşağına çevirdi. Sonradan Yevlax-Şəki dəmir yolu xəttinin tikilməsi şəhərin nəqliyyat əhəmiyyətini daha da artırdı.
XX əsrin əvvəllərində, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə (1918-1920) Yevlax ərazisi bir sıra hərbi-siyasi hadisələrin mərkəzində oldu. Sovet dövründə Yevlax sənaye şəhərinə çevrildi, burada yüngül sənaye müəssisələri, emal zavodları yaradıldı. 1939-cu ildə Yevlaxa rayon mərkəzi statusu, 1944-cü ildə isə şəhər statusu verildi.
Qarabağ müharibəsi dövründə (1988-1994) Yevlax cəbhəyə yaxın olan şəhərlərdən biri kimi çətin günlər yaşadı. İşğal olunmuş ərazilərdən çoxlu sayda məcburi köçkün Yevlaxda məskunlaşdı ki, bu da şəhərin demoqrafik və sosial vəziyyətinə ciddi təsir göstərdi. Müstəqillik dövründə Yevlax inkişaf etməyə davam etdi, infrastruktur layihələri həyata keçirildi. 2020-ci il Vətən müharibəsindən sonra bölgədə sülhün bərpası Yevlaxın da inkişafına müsbət təsir göstərdi.
İqtisadiyyat
Yevlaxın iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatı, sənaye və nəqliyyat-logistika sektorları üzərində qurulub. Şəhərin mühüm dəmir yolu qovşağında yerləşməsi onun iqtisadi inkişafında həlledici rol oynayır. Yevlax dəmir yolu stansiyası Bakı-Tiflis magistralı ilə Yevlax-Balakən xəttinin kəsişdiyi nöqtədədir ki, bu da şəhəri ölkənin şimal-qərb bölgəsinə açılan qapıya çevirir.
Sənaye sahəsində Yevlaxda ərzaq emalı, tikinti materialları istehsalı və yüngül sənaye müəssisələri fəaliyyət göstərir. Rayonda un dəyirmanları, çörək zavodları, süd emalı müəssisələri mövcuddur. Son illərdə kiçik və orta sahibkarlığın inkişafına dövlət dəstəyi artırılıb və yeni müəssisələr yaradılıb.
Kənd təsərrüfatı rayonun iqtisadiyyatında mühüm yer tutur. Kür çayı boyunca münbit torpaqlar əkinçilik üçün əlverişli şərait yaradır. Burada əsasən pambıq, taxıl, tərəvəz, bostan bitkiləri və üzüm becərilir. Heyvandarlıq sahəsində qaramal, qoyun və quşçuluq inkişaf etmişdir. Balıqçılıq da ənənəvi məşğuliyyət sahələrindən biridir - Kür çayında nərə balığı və digər növlər ovlanır.
Yevlaxın turizm potensialı hələ tam açılmamışdır, lakin son illərdə bu sahədə addımlar atılır. Şəhərin tranzit mövqeyi - Şəki, Qəbələ, İsmayıllı kimi turizm mərkəzlərinə gedən yolların kəsişdiyi nöqtədə yerləşməsi - turizm infrastrukturunun inkişafı üçün imkan yaradır. Aqroturizm və ekoturizm perspektivli istiqamətlər kimi qiymətləndirilir.
Görməli yerlər və turizm
Yevlaxda bir sıra tarixi və mədəni abidələr var ki, onlar rayonun zəngin keçmişindən xəbər verir. Şəhərin mərkəzində yerləşən Yevlax Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi ziyarətçilərə rayonun qədim tarixindən müasir dövrə qədər olan inkişaf yolunu izləməyə imkan verir. Muzeydə arxeoloji tapıntılar, etnoqrafik eksponatlar, tarixi sənədlər və fotoşəkillər nümayiş olunur.
Rayonun ən diqqətəlayiq tarixi abidələrindən biri Kür çayı üzərindəki qədim körpü qalıqlarıdır. Bu körpü vaxtilə mühüm ticarət yolunun bir hissəsi olmuşdur. Həmçinin rayonun kəndlərində orta əsr məscidləri, türbələr və qala divarlarının qalıqları qorunub saxlanılır.
Türyançay Dövlət Təbiət Qoruğu Yevlax rayonunun ərazisinə yaxın yerləşir və təbiət sevərləri üçün maraqlı məkandır. Kür çayı boyunca uzanan tuqay meşələri və çay kənarı landşaftlar isə sakit gəzintilər və piknik üçün əlverişlidir. Son illərdə Kür sahilində istirahət zonaları yaradılmışdır.
Yevlaxda hər il keçirilən mədəniyyət və incəsənət festivalları da turistlərin diqqətini cəlb edir. Rayon mərkəzində müasir parklar, əyləncə mərkəzləri və ictimai istirahət yerləri mövcuddur. Şəhərdən Mingəçevir su anbarına, Göygölə və Şəkiyə günübirlik səfərlər təşkil etmək mümkündür ki, bu da Yevlaxı regional turizm üçün əlverişli baza məntəqəsinə çevirir.
Mədəniyyət və məşhur şəxsiyyətlər
Yevlax əhalisi qədim mədəni ənənələrə sadiqdir. Novruz bayramı burada xüsusi təntənə ilə qeyd olunur - tonqallar qalanır, süfrələr bəzənir, qonum-qonşuya şirniyyatlar paylanır. Kür çayının sahilində keçirilən el şənlikləri, at yarışları və xalq oyunları yerli mədəniyyətin ayrılmaz hissəsidir. Toy mərasimləri ənənəvi qaydalarla keçirilir, zurna və nağara səsləri hələ də toyların əvəzolunmaz atributudur.
Yevlax mətbəxi Azərbaycanın aran bölgəsinə xas xüsusiyyətlər daşıyır. Piti (küp kababı), dolma, xəngəl, qutab və müxtəlif şorbalar yerli süfrənin əsas yeməkləridir. Kür çayından tutulan balıqlardan hazırlanan yeməklər - balıq kababı, balıq lavaşı - xüsusi yer tutur. Rayonda maldarlığın inkişaf etməsi ilə bağlı süd məhsulları - pendir, qaymaq, ayran da geniş yayılıb.
Sənətkarlıq sahəsində Yevlaxda xalçaçılıq, dulusçuluq və ağac üzərində oymaçılıq ənənələri mövcuddur. Yerli ustalar nəsildən-nəslə ötürülən bacarıqlarla müxtəlif sənətkarlıq nümunələri yaradırlar.
Yevlax torpağı bir çox görkəmli şəxsiyyətlər yetişdirmişdir. Əhməd Cavad (1892-1937) - Azərbaycanın böyük şairi, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin himninin müəllifi Yevlaxla bağlı olmuşdur. Görkəmli ədəbiyyatşünas və tənqidçi Məmməd Arif Dadaşzadə, tanınmış alim və ictimai xadim Həsən bəy Ağayev və bir çox digər ziyalılar bu torpaqdan çıxmışdır. Müasir dövrdə Yevlax idmançıları, xüsusilə güləşçilər və boksçular ölkə və beynəlxalq yarışlarda Azərbaycanı uğurla təmsil edirlər.
Yevlax şəhərində Mədəniyyət Evi, Uşaq İncəsənət Məktəbi, kitabxanalar və digər mədəni müəssisələr fəaliyyət göstərir. Bu müəssisələr gənc nəslin mədəni tərbiyəsində və istedadların üzə çıxarılmasında mühüm rol oynayır.