Coğrafiya və iqlim
Xocavənd rayonu Azərbaycanın cənub-qərb hissəsində, Qarabağ bölgəsində yerləşir. Rayon şimaldan Ağdərə, şərqdən Ağdam və Füzuli, cənubdan Cəbrayıl, qərbdən isə Xankəndi və Şuşa ilə həmsərhəddir. Rayonun ərazisi dağlıq və dağətəyi zonalardan ibarət olub, Qarabağ silsiləsinin şərq yamaclarında uzanır. Ərazidən bir neçə çay axır ki, bunların arasında Qarqarçay və onun qolları xüsusi yer tutur. Qarqarçay rayonun əsas su mənbəyi olmaqla bərabər, ərazinin təbii mənzərəsinə xüsusi gözəllik qatır.
Rayonun relyefi müxtəlifdir - qərb hissəsi nisbətən dağlıq, şərq hissəsi isə dağətəyi düzənliklərdən ibarətdir. Hündürlük dəniz səviyyəsindən 200 metrdən 2000 metrə qədər dəyişir. Ərazidə palıd, vələs, fıstıq və cökə ağaclarından ibarət geniş meşə massivləri mövcuddur. Bu meşələr bölgənin biomüxtəlifliyinin qorunmasında böyük rol oynayır.
Xocavəndin iqlimi mülayim subtropik və quru çöl iqlimi arasında dəyişir. Yaylar isti və quru keçir, havanın temperaturu iyul ayında 28-32 dərəcəyə qədər yüksəlir. Qışlar mülayim olur, lakin dağlıq hissələrdə qar örtüyü uzun müddət qalır. Yağıntıların əsas hissəsi yaz və payız aylarına düşür. Dağlıq zonada iqlim daha sərin və rütubətli, düzənlik hissədə isə quru və istidir. Payız fəsli rayonda xüsusilə gözəl olur - meşələr sarı, qırmızı və narıncı rənglərlə örtülür.
Rayonun təbii sərvətləri arasında meşə ehtiyatları, mineral su bulaqları və müxtəlif tikinti materialları qeyd olunmalıdır. Ərazidə əhəngdaşı və mərmər yataqları mövcuddur. Qarqarçayın sahilləri boyunca münbit torpaqlar kənd təsərrüfatı üçün əlverişli şərait yaradır.
Tarix
Xocavəndin tarixi çox qədim dövrlərdən başlayır. Ərazidə aparılmış arxeoloji qazıntılar bu yerin hələ Tunc dövründən məskunlaşdığını göstərir. Rayon ərazisində aşkar edilmiş qədim yaşayış yerləri, kurqanlar və qəbir abidələri bölgənin minillərlə davam edən mədəni irsinə şahidlik edir. Azıx mağarası rayonun yaxın ərazisində yerləşir və burada tapılmış qədim insan qalıqları dünya arxeologiyası üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.
Orta əsrlərdə Xocavənd ərazisi müxtəlif dövlətlərin - Albaniya, Atabəylər, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tərkibində olmuşdur. Səfəvilər dövründə bölgə Qarabağ bəylərbəyliyinin tərkibinə daxil idi. XVIII əsrdə Qarabağ xanlığının yaranması ilə Xocavənd ərazisi bu xanlığın mühüm hissəsinə çevrildi. Qarabağ xanı Pənahəli xan və sonradan İbrahimxəlil xanın dövründə bölgə inkişaf edərək strateji əhəmiyyətini artırdı.
1813-cü ildə Gülüstan müqaviləsi ilə Qarabağ xanlığı Rusiya imperiyasının tərkibinə keçdi. Çar Rusiyası dövründə Xocavənd ərazisi Şuşa qəzasının bir hissəsi kimi idarə olunurdu. 1920-ci ildə Azərbaycan Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra bölgədə inzibati dəyişikliklər baş verdi. 1930-cu illərdə Xocavənd rayonu müstəqil inzibati vahid kimi yaradıldı, lakin sonradan rayonun adı dəyişdirilərək Martuni adlandırıldı.
1991-ci ildə Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra rayona tarixi adı - Xocavənd qaytarıldı. Lakin Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində 1993-cü ildə rayonun böyük hissəsi Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olundu. Bu işğal dövründə rayonun tarixi abidələri, məscidləri, mədəniyyət müəssisələri dağıdıldı, əhali öz doğma yurdundan didərgin düşdü. Minlərlə xocavəndli qaçqın və məcburi köçkün kimi ağır həyat şəraitində yaşamağa məcbur oldu.
2020-ci il 44 günlük Vətən müharibəsi Xocavənd rayonunun tarixində dönüş nöqtəsi oldu. Azərbaycan Ordusu qəhrəmancasına döyüşərək rayonun əhəmiyyətli hissəsini - Hadrut qəsəbəsi və onlarla kəndi işğaldan azad etdi. 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata əsasən müharibə dayandırıldı və rayonun qalan hissələri də tədricən Azərbaycanın nəzarətinə qaytarıldı. 2023-cü ildə həyata keçirilən antiterror əməliyyatları nəticəsində Xocavənd rayonunun tam ərazisi üzərində Azərbaycanın suverenliyi bərpa edildi.
İqtisadiyyat
Xocavəndin iqtisadiyyatı tarixən kənd təsərrüfatına əsaslanıb. İşğaldan əvvəlki dövrdə rayonda üzümçülük, taxılçılıq, tütünçülük, baramaçılıq və heyvandarlıq əsas təsərrüfat sahələri sayılırdı. Xüsusilə üzümçülük rayonun əsas gəlir mənbəyi idi - burada yetişdirilən üzüm həm süfrə üzümü kimi, həm də şərabçılıq üçün istifadə olunurdu. Qarqarçay vadisindəki münbit torpaqlar əkinçiliyin inkişafı üçün əlverişli şərait yaradırdı.
Heyvandarlıq sahəsində qoyunçuluq və maldarlıq üstünlük təşkil edirdi. Dağlıq və dağətəyi otlaqlar heyvandarlığın inkişafına müsbət təsir göstərirdi. Bundan başqa, arıçılıq da rayonda geniş yayılmışdı - Qarabağ balı həmişə keyfiyyəti ilə seçilib.
İşğal dövrü rayonun iqtisadiyyatına ağır zərbə vurdu. 30 ilə yaxın müddətdə infrastruktur tamamilə dağıdıldı, əkin sahələri minalarla çirkləndirildi, sənaye müəssisələri yararsız hala salındı. Lakin işğaldan azad olunduqdan sonra Azərbaycan hökuməti rayonun yenidən qurulması üçün geniş miqyaslı proqramlar həyata keçirməyə başladı.
Hazırda Xocavənd rayonunda bərpa və yenidənqurma işləri sürətlə davam edir. Ağıllı kənd konsepsiyası əsasında yeni yaşayış məntəqələri inşa edilir. Müasir texnologiyalar əsasında kənd təsərrüfatının bərpası, yeni yolların çəkilməsi, enerji infrastrukturunun yaradılması və minalardan təmizləmə işləri prioritet istiqamətlər kimi müəyyən edilib. Gələcəkdə rayonda turizm, kənd təsərrüfatı və kiçik sənayenin inkişafı planlaşdırılır.
Rayonun turizm potensialı da yüksək qiymətləndirilir. Təbii gözəlliklər, tarixi abidələr və ekoturizm imkanları gələcəkdə bu sahənin inkişafı üçün əsas yaradır. Xüsusilə dağ turizmi, ekoloji turizm və mədəni turizm istiqamətlərinin inkişafı nəzərdə tutulur.
Görməli yerlər və turizm
Xocavənd rayonu tarixi və mədəni abidələrlə son dərəcə zəngindir. Rayonun ən məşhur tarixi abidələrindən biri Azıx mağarasıdır. Bu mağara paleolit dövrünə aid olub, burada qədim insanın çənə sümüyü tapılmışdır ki, bu da "Azıxantrop" adlandırılmışdır. Azıx mağarası dünyanın ən qədim insan məskənlərindən biri hesab olunur və arxeoloji cəhətdən böyük əhəmiyyət daşıyır.
Tağlar mağarası da rayonun mühüm arxeoloji abidələrindən biridir. Bu mağarada Mustye dövrünə aid alətlər və qədim insan fəaliyyətinin izləri aşkar edilmişdir. Hər iki mağara dünya miqyasında arxeoloji dəyərə malikdir və gələcəkdə turizm marşrutlarının əsas dayanacaqlarından birinə çevrilə bilər.
Rayonda orta əsrlərə aid çoxsaylı abidələr mövcuddur. Bunların arasında qədim məscidlər, körpülər, qala divarlarının qalıqları və türbələr xüsusi yer tutur. Hadrut qəsəbəsi tarixi memarlıq nümunələri ilə diqqəti cəlb edir. İşğal dövründə bu abidələrin bir çoxu dağıdılsa da, bərpa işləri artıq planlaşdırılır.
Rayonun təbiəti özü bir görməli yerdir. Qarqarçay vadisi, meşəli dağ yamacları, dərələr və şəlalələr təbiətsevərlər üçün əsl cənnətdir. Gələcəkdə burada ekoturizm marşrutlarının yaradılması, dağ yürüşləri və çadır düşərgələrinin təşkili planlaşdırılır. Dağ çaylarının sahillərindəki piknik yerləri və meşə istirahət zonaları turistlər üçün cəzbedici olacaq.
Bundan əlavə, rayonun mineral su bulaqları da turizm baxımından böyük potensiala malikdir. Müalicəvi xüsusiyyətlərə malik bu bulaqlar gələcəkdə sağlamlıq turizminin inkişafına töhfə verə bilər. Xocavəndin ərazisindəki kəndlərdə qorunub saxlanmış qədim memarlıq nümunələri kənd turizminin inkişafı üçün əsas yaradır.
Mədəniyyət və məşhur şəxsiyyətlər
Xocavənd rayonu Qarabağın zəngin mədəni irsinin ayrılmaz hissəsidir. Burada əsrlərlə formalaşmış adət-ənənələr, folklor nümunələri və sənətkarlıq sahələri mövcuddur. Qarabağ muğam məktəbi, xalça sənəti və milli mətbəx bu mədəniyyətin əsas sütunlarıdır. Rayonun sakinləri Novruz bayramını, qurban bayramını və digər milli bayramları böyük təntənə ilə qeyd edirdilər.
Qarabağ xalçaçılığı dünya miqyasında tanınır və Xocavənd rayonu bu sənətin mühüm mərkəzlərindən biri olmuşdur. Yerli qadınlar nəsildən-nəslə ötürülən motivlər və texnikalarla xalçalar toxuyurdular. Bu xalçalar özünəməxsus rəng çalarları və naxışları ilə seçilir. İşğaldan sonra bu sənətin bərpası üçün xüsusi proqramlar hazırlanır.
Xocavənd mətbəxi Qarabağ mətbəxinin ümumi xüsusiyyətlərini daşımaqla bərabər, özünəməxsus cəhətləri ilə fərqlənir. Burada hazırlanan xəngəl, qutab, dovğa, ləvəngi və müxtəlif kabab növləri yerli mətbəxin incilərindəndir. Dağ otlarından hazırlanan yeməklər, qoz-fındıq əsaslı şirniyyatlar və arı balı rayonun qastronomiasını zənginləşdirir.
Rayon bir sıra görkəmli şəxsiyyətlər yetişdirmişdir. Bunlar arasında elm, ədəbiyyat, incəsənət və hərb sahəsində tanınmış insanlar var. Vətən müharibəsi dövründə Xocavəndin azad olunmasında iştirak etmiş qəhrəman hərbçilər xalqın yaddaşında xüsusi yer tutur. Rayonun azadlığı uğrunda canlarını fəda etmiş şəhidlər hər zaman hörmətlə anılır.
Hazırda Xocavənd rayonunun mədəni həyatının bərpası üçün mühüm addımlar atılır. Yeni məktəblərin, mədəniyyət evlərinin və idman obyektlərinin tikilməsi, rayon sakinlərinin doğma yurdlarına qayıdışının təmin edilməsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biridir. Qarabağın, o cümlədən Xocavəndin dirçəlişi bütün Azərbaycan xalqı üçün qürur mənbəyidir.