Coğrafiya və iqlim
Xankəndi Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində, Kiçik Qafqaz dağlarının cənub-şərq yamaclarında yerləşən şəhərdir. Şəhər dəniz səviyyəsindən təxminən 710-850 metr yüksəklikdə, Qarqarçayın yuxarı hövzəsində, dağarası çökəklikdə məskunlaşmışdır. Ərazinin şimalında və cənubunda meşəlik dağ silsilələri uzanır, şərq tərəfdən isə tədricən Qarabağ düzənliyinə doğru eniş müşahidə olunur. Şəhərin ətrafında Daşaltı, Kərkicahan və digər yaşayış məntəqələri mövcuddur. Qarqarçay və onun qolları şəhərin əsas su mənbələrini təşkil edir.
Xankəndinin iqlimi mülayim kontinental xarakter daşıyır. Yaylar nisbətən isti, lakin dağlıq əraziyə görə aran bölgələrindən daha sərin keçir. İyul ayının orta temperaturu 20-22 dərəcə ətrafında olur. Qışlar soyuq və qarlı keçir, yanvar ayının orta temperaturu mənfi 2-4 dərəcə arasında dəyişir. İllik yağıntının miqdarı 500-600 millimetr civarındadır. Yaz fəsli xüsusilə gözəl olur - dağ yamacları yaşıllığa bürünür, çəmənliklər çiçəklərlə örtülür. Payız isə uzun və mülayim keçir, meşələr qızılı rənglərə boyanır.
Şəhərin ətrafındakı dağlıq ərazi zəngin meşə örtüyünə malikdir. Palıd, fıstıq, vələs və qarağac ağacları meşələrin əsas hissəsini təşkil edir. Bölgədə müxtəlif mineral su qaynaqları da mövcuddur. Ərazidə tikinti materialları, əhəngdaşı və digər faydalı qazıntı yataqları vardır. Heyvanat aləmi baxımından bölgədə cüyür, çöl donuzu, tülkü, dovşan və müxtəlif quş növləri yaşayır.
Tarix
Xankəndinin tarixi qədim dövrlərdən başlayır. Qarabağ bölgəsi tarix boyu Azərbaycan türklərinin məskunlaşdığı ərazilərdən biri olmuşdur. Ərazidə aparılmış arxeoloji qazıntılar burada hələ Tunc dövründən insanların yaşadığını sübut edir. Qədim alban dövrünə aid maddi mədəniyyət nümunələri və memarlıq abidələri bölgənin zəngin tarixindən xəbər verir.
Orta əsrlərdə bu ərazilər müxtəlif Azərbaycan dövlətlərinin - Eldəgizlər, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və Səfəvilər dövlətinin tərkibində olmuşdur. XVIII əsrdə Qarabağ xanlığının yaranması bölgənin tarixində mühüm mərhələ oldu. Qarabağ xanlığının banisi Pənahəli xan Cavanşir əvvəlcə Bayat qalasını, sonra isə Şuşa qalasını inşa etdirdi. Xankəndi bu dövrdə Şuşanın yaxınlığındakı kiçik bir kənd idi və adını - "Xanın kəndi" mənasını daşıyan bu toponimdən almışdır. Rəvayətə görə Qarabağ xanları burada istirahət edər, çadır qurardılar.
1805-ci ildə Kürəkçay müqaviləsi ilə Qarabağ xanlığı Rusiya imperiyasının himayəsinə keçdi. Bundan sonra Rusiya imperiyası bölgəyə ermənilərin planlı şəkildə köçürülməsi siyasəti həyata keçirməyə başladı. 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsindən sonra İrandan, daha sonra isə Osmanlı ərazilərindən çoxlu sayda erməni ailəsi Qarabağa yerləşdirildi. Bu proses tədricən bölgənin demoqrafik strukturunu dəyişdirdi.
Sovet dövründə, 1923-cü ildə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti (DQMV) yaradıldı və Xankəndi onun mərkəzi elan edildi. Sovet hakimiyyəti dövründə şəhərin adı dəyişdirilərək "Stepanakert" qoyuldu - bu ad bolşevik Stepan Şaumyanın adından götürülmüşdü. Sovet dövründə şəhərdə sənaye müəssisələri, mədəniyyət ocaqları və təhsil müəssisələri inşa edildi.
1988-ci ildə erməni separatçıları Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi tələbi ilə çıxış etdilər. Bu hadisələr Qarabağ münaqişəsinin başlanğıcı oldu. 1991-1994-cü illərdə gedən Birinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində Xankəndi və ətraf ərazilər Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal altında qaldı. Azərbaycanlı əhali şəhərdən zorla qovuldu, evləri talan edildi. Uzun illər ərzində şəhər qeyri-qanuni erməni rejiminin nəzarəti altında qaldı.
2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsi Azərbaycanın qələbəsi ilə nəticələndi. Bu müharibə nəticəsində Azərbaycan işğal altındakı ərazilərinin böyük hissəsini azad etdi. 2023-cü il sentyabrın 19-20-də keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində isə Xankəndi də daxil olmaqla Qarabağın qalan hissəsi üzərində Azərbaycanın suverenliyi tam bərpa edildi. Erməni separatçı rejimi süqut etdi və erməni əhali könüllü şəkildə ərazini tərk etdi. Beləliklə, 30 ildən artıq davam edən işğala son qoyuldu.
İqtisadiyyat
Xankəndinin iqtisadiyyatı hazırda yenidənqurma mərhələsindədir. 30 illik işğal dövründə şəhərin infrastrukturu ciddi şəkildə zərər görmüş, sənaye müəssisələri fəaliyyətini dayandırmışdı. Azərbaycan hökuməti şəhərin bərpası və inkişafı üçün geniş proqram həyata keçirir.
Sovet dövründə Xankəndidə elektrotexnika, yeyinti sənayesi, şərabçılıq, toxuculuq və tikinti materialları istehsalı sahələri fəaliyyət göstərirdi. Şəhərdə yerləşən elektrotexnika zavodu bölgənin ən böyük sənaye müəssisələrindən biri idi. Hazırda bu müəssisələrin bərpası və yeni sənaye sahələrinin yaradılması planlaşdırılır.
Kənd təsərrüfatı baxımından bölgə əlverişli şəraitə malikdir. Üzümçülük, taxılçılıq, heyvandarlıq və arıçılıq ənənəvi sahələr hesab olunur. Qarabağın dağ çəmənlikləri heyvandarlıq üçün ideal şərait yaradır. Bölgədə yetişdirilən üzüm növlərindən keyfiyyətli şərab istehsal olunurdu və bu sahənin yenidən canlandırılması nəzərdə tutulur.
Turizm Xankəndinin gələcək iqtisadiyyatında mühüm rol oynayacaq. Şəhərin tarixi əhəmiyyəti, dağlıq ərazinin təbiət gözəllikləri və Qarabağın mədəni irsi turistlər üçün böyük maraq doğurur. Azərbaycan hökuməti bölgədə ekoturizm, mədəni turizm və qış turizmi infrastrukturunun yaradılması istiqamətində layihələr həyata keçirir. Qarabağ Dirçəliş Fondu və digər dövlət strukturları şəhərin sosial-iqtisadi bərpası üçün əhəmiyyətli investisiyalar yönəldir.
Görməli yerlər və turizm
Xankəndi və ətraf ərazilərdə çoxsaylı tarixi abidələr və görməli yerlər mövcuddur. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, 30 illik işğal dövründə bu abidələrin əksəriyyəti dağıdılmış və ya təhrif edilmişdir. Hazırda Azərbaycan hökuməti tarixi irsin bərpası üzərində işləyir.
Şəhərin ətrafındakı Alban məbədləri və kilsələri Qafqaz Albaniyası dövrünə aid qiymətli memarlıq nümunələridir. Bu abidələr Qarabağın qədim Azərbaycan torpağı olduğunu sübut edən maddi dəlillər arasındadır. İşğal dövründə bu abidələr erməniləşdirilməyə çalışılsa da, onların alban mənşəyi tarixi mənbələr və memarlıq xüsusiyyətləri ilə təsdiqlənir.
Şəhərdən cəmi bir neçə kilometr aralıda yerləşən Daşaltı kəndi öz mağaraları və təbii gözəllikləri ilə tanınır. Daşaltı dərəsi sıx meşəlik ərazidə yerləşir və ekoturizm üçün böyük potensiala malikdir. Yaxınlıqdakı dağ çayları boyunca gəzinti marşrutları hazırlana bilər.
Qarqarçay vadisi və onun ətrafındakı təbiət mənzərələri turizm baxımından çox cəlbedicidir. Çayın dərəsindəki qayalıqlar, şəlalələr və meşəliklər fotoqraflar və təbiətsevərlər üçün ideal məkanlardır.
Azərbaycan hökuməti Xankəndidə müasir muzey komplekslərinin, memorial parkların və mədəniyyət mərkəzlərinin yaradılmasını planlaşdırır. Vətən müharibəsi qəhrəmanlarının xatirəsinə həsr olunmuş memorial abidələrin ucaldılması, şəhərin tarixi mərkəzinin bərpası və müasir turizm infrastrukturunun qurulması gözlənilən layihələr arasındadır.
Bölgənin dağlıq relyefi qış idman növləri üçün də imkanlar yaradır. Gələcəkdə burada dağ xizəyi, alpinizm və ekstremal turizm mərkəzlərinin yaradılması mümkündür. Eyni zamanda, yay aylarında trekkinq, at turizmi və düşərgə turizmi kimi sahələr inkişaf etdirilə bilər.
Mədəniyyət və məşhur şəxsiyyətlər
Xankəndi Qarabağ mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir. Qarabağ Azərbaycanın ən qədim və zəngin mədəni bölgələrindən biri olaraq muğam sənəti, xalçaçılıq, sənətkarlıq və ədəbiyyat sahələrində misilsiz irsə malikdir. Qarabağ muğam məktəbi dünya musiqi xəzinəsinə əvəzsiz töhfə vermiş, burada yetişən xanəndə və musiqiçilər Azərbaycan mədəniyyətinin simvollarına çevrilmişlər.
Qarabağ xalçaları dünya xalçaçılıq sənətinin ən dəyərli nümunələri arasındadır. "Malıbəyli", "Çələbi", "Xanlıq" və digər xalça nümunələri incə naxışları, parlaq rəngləri və yüksək keyfiyyətləri ilə seçilir. Bu xalçalar beynəlxalq sərgilərdə və muzeylərdə nümayiş etdirilir.
Qarabağ mətbəxi Azərbaycan kulinariyasının ən ləzzətli və zəngin nümunələrindən ibarətdir. Qarabağ kətəsi, quymaq, xəngəl, bozbaş, dolma və müxtəlif növ plov yerli mətbəxin əsas yeməkləridir. Bölgənin dağlıq iqlimi burada yetişən ərzaqların - xüsusilə ətin, süd məhsullarının, meyvə və tərəvəzin yüksək keyfiyyətli olmasına səbəb olur. Qarabağ balı da xüsusi dadı və şəfa xüsusiyyətləri ilə tanınır.
Bu bölgədən çıxmış məşhur şəxsiyyətlər Azərbaycan tarixində mühüm iz qoymuşlar. Qarabağ xanları - Pənahəli xan və İbrahimxəlil xan Cavanşir bölgənin siyasi tarixində əvəzsiz rol oynamışlar. Görkəmli Azərbaycan şairi Molla Pənah Vaqif Qarabağ xanlığının vəziri olmuş və Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına böyük töhfə vermişdir.
Üzeyir Hacıbəyli - Azərbaycan və bütün Şərqin ilk opera müəllifi, dahi bəstəkar Qarabağ bölgəsinin yetirməsidir. Onun "Leyli və Məcnun", "Koroğlu" operaları, "Arşın mal alan" musiqili komediyası dünya musiqi xəzinəsinin incilərindəndir. Eləcə də Bülbül (Murtuza Məmmədov) kimi əfsanəvi müğənni, Xan Şuşinski kimi böyük xanəndə Qarabağ torpağının övladlarıdır.
Xankəndinin azad edilməsi Azərbaycan xalqı üçün tarixi ədalətin bərpası deməkdir. Şəhərin yenidən qurulması yalnız fiziki bərpa deyil, həm də mədəni irsin dirçəldilməsi prosesidir. Azərbaycan hökuməti burada Qarabağ mədəniyyətinin bütün çalarlarını əks etdirən mədəniyyət mərkəzləri, muzeyler və sənət məkanları yaratmaq niyyətindədir. Xankəndi yeni dövrünü yaşayır və Qarabağın dirçəlişinin simvoluna çevrilir.