Coğrafiya və iqlim
Tərtər rayonu Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində, Kür-Araz ovalığının qərb hissəsində və qismən Qarabağ dağlarının ətəklərində yerləşir. Rayon şimaldan Yevlax, şərqdən Bərdə, cənub-şərqdən Ağdam, qərbdən isə Goranboy rayonları ilə həmsərhəddir. Rayonun ərazisindən Tərtər çayı axır ki, şəhər və rayon da adını məhz bu çaydan almışdır. Bundan əlavə, Kür çayı rayonun şimal sərhədlərini təşkil edir. İnçəçay və Xaçınçay da rayonun ərazisindən keçən digər mühüm su mənbələridir.
Tərtərin relyefi müxtəlifdir - şərq hissəsi düzənlik və yarımsəhra xarakterli olsa da, qərb hissəsi dağətəyi və dağlıq zonaya keçid edir. Rayonun qərb hissəsində, Qarabağ silsiləsinin ətəklərində meşəlik sahələr mövcuddur. Suqovuşan (keçmiş Madagiz) və ətraf yüksəkliklər rayonun dağlıq ərazilərini təşkil edir. Bu ərazilər 2020-ci ilin payızında Vətən Müharibəsi nəticəsində işğaldan azad edilmişdir.
İqlimi əsasən mülayim-isti yarımsəhra və quru çöl iqlimi kimi xarakterizə olunur. Yaylar isti və quraq keçir, havanın temperaturu iyul ayında orta hesabla 26-28 dərəcəyə, bəzən isə 38-40 dərəcəyə qədər yüksəlir. Qışlar nisbətən mülayim olur, yanvar ayının orta temperaturu 1-3 dərəcə arasında dəyişir. Yağıntılar əsasən yaz və payız aylarına düşür, illik yağıntı miqdarı düzənlik hissədə 300-400 mm, dağlıq hissədə isə 500-600 mm təşkil edir. Dağlıq ərazilərdə iqlim daha sərin və rütubətlidir, meşələr bu zonada daha sıx yayılmışdır.
Tərtərin təbii sərvətləri arasında münbit torpaqlar, su ehtiyatları və meşə örtüyü xüsusi yer tutur. Suqovuşan su anbarı rayonun ən mühüm su təsərrüfatı obyektlərindən biridir və həm kənd təsərrüfatı, həm də enerji istehsalı üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Rayonun dağlıq hissəsində palıd, vələs, fıstıq və digər ağac növlərindən ibarət meşələr mövcuddur.
Tarix
Tərtər ərazisi qədim tarixə malik olan məkanlardandır. Arxeoloji tədqiqatlar göstərir ki, bu ərazidə hələ tunc dövründən başlayaraq insanlar məskunlaşmışdır. Qarabağ bölgəsinin tərkib hissəsi kimi Tərtər ərazisi müxtəlif dövlətlərin - Qafqaz Albaniyası, Ərəb xilafəti və müxtəlif türk dövlətlərinin tərkibində olmuşdur. Qafqaz Albaniyası dövründə bu ərazi mühüm inzibati və mədəni mərkəzlərdən biri hesab olunurdu.
Orta əsrlərdə Tərtər ərazisi Qarabağ bölgəsinin ayrılmaz hissəsi olaraq Eldənizlər, Hülakülər, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin, daha sonra isə Səfəvilər imperiyasının hakimiyyəti altında olmuşdur. XVIII əsrdə Qarabağ xanlığının tərkibinə daxil olan Tərtər, xanlığın mühüm yaşayış məntəqələrindən biri idi. Qarabağ xanlığının banisi Pənahəli xan Cavanşir və onun oğlu İbrahimxəlil xanın dövründə bu ərazi siyasi və iqtisadi cəhətdən inkişaf etmişdir.
1813-cü il Gülüstan və 1828-ci il Türkmənçay müqavilələrindən sonra Qarabağ xanlığı Rusiya imperiyasının tərkibinə qatıldı. Rusiya dövründə Tərtər ərazisi Yelizavetpol quberniyasının Cavanşir qəzasına daxil idi. 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan olunduqda, Tərtər yeni dövlətin ərazisinin bir hissəsi oldu. Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra 1930-cu ildə Tərtər müstəqil inzibati rayon kimi formalaşdırıldı. Sovet dövründə rayon əsasən kənd təsərrüfatı istiqamətində inkişaf etdirildi, pambıqçılıq və üzümçülük əsas sahələr idi.
1991-ci ildə Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Tərtər rayonu Qarabağ müharibəsinin ağır nəticələri ilə üzləşdi. 1992-1994-cü illər arasında rayonun qərb hissəsi, o cümlədən Suqovuşan (Madagiz) qəsəbəsi Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olundu. Bu dövrdə minlərlə insan öz evlərini tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Tərtər şəhəri cəbhə xəttinə yaxın olduğu üçün müntəzəm atəşə məruz qalırdı və yerli əhali böyük çətinliklər yaşadı. 2020-ci ilin sentyabr-noyabr aylarında baş verən 44 günlük Vətən Müharibəsi zamanı Tərtər şəhəri və rayonu yenidən intensiv raket və artilleriya atəşinə məruz qaldı. Şəhər bu müharibə zamanı ən çox zərər çəkən yaşayış məntəqələrindən biri oldu və "Baş əyilməz Tərtər", "İkinci Stalinqrad" kimi adlarla anılmağa başlandı. Müharibə nəticəsində rayonun işğal altında olan əraziləri, o cümlədən Suqovuşan və Talış kəndləri azad edildi.
İqtisadiyyat
Tərtər rayonunun iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatına söykənir. Rayonun münbit torpaqları və əlverişli iqlimi müxtəlif əkinçilik sahələrinin inkişafına imkan yaradır. Pambıqçılıq uzun illər rayonun əsas kənd təsərrüfatı sahəsi olmuşdur. Son illərdə isə taxılçılıq, tərəvəzçilik, meyvəçilik və üzümçülük də geniş yayılmışdır. Xüsusilə nar, badam, üzüm və heyva istehsalı mühüm yer tutur. Heyvandarlıq sahəsində qaramal, qoyunçuluq və quşçuluq inkişaf etdirilir.
Sənaye sahəsində Tərtərdə ərzaq məhsullarının emalı, tikinti materialları istehsalı və yüngül sənaye müəssisələri fəaliyyət göstərir. Rayon mərkəzində kiçik və orta sahibkarlıq fəaliyyətləri son illərdə genişlənmişdir. Suqovuşan su anbarının azad edilməsindən sonra regionun su və enerji təminatı perspektivləri xeyli yaxşılaşmışdır. Suqovuşan Su Elektrik Stansiyasının bərpası rayonun enerji potensialını artırmışdır.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərin yenidən qurulması prosesi rayonun iqtisadiyyatına yeni impuls vermişdir. Dövlət proqramları çərçivəsində yeni infrastruktur layihələri həyata keçirilir, yollar çəkilir, yaşayış binaları tikilir. Kənd təsərrüfatı sahəsində müasir suvarma sistemlərinin qurulması, texnoloji yeniliklərin tətbiqi planlaşdırılır. Tərtərin turizm potensialı da diqqət çəkir - azad edilmiş dağlıq ərazilər, tarixi abidələr və təbiət mənzərələri gələcəkdə ekoturizm və mədəni turizm üçün böyük imkanlar yarada bilər.
Görməli yerlər və turizm
Tərtər rayonu zəngin tarixi-mədəni irsə malikdir. Rayonun ən məşhur tarixi abidələrindən biri Əyrivəng (Həsən Cəlal monastırı) monastır kompleksidir. Lakin rayonun əsas diqqət çəkən tarixi abidələri sırasında Şəhər qalası xarabalıqları, orta əsr türbələri və qədim yaşayış yerlərinin qalıqları var.
Suqovuşan ərazisi rayonun ən gözəl təbiət mənzərələrinə malikdir. Burada iki çayın - Tərtərçay və İnçəçayın qovuşduğu yer möhtəşəm panorama yaradır. Suqovuşan su anbarı və ətraf dağlıq ərazi ekoturizm üçün böyük potensial daşıyır. Müharibədən sonra bu ərazilərə maraq xeyli artmışdır.
Talış kəndi də tarixi əhəmiyyət daşıyır - 2016-cı ilin aprel döyüşlərində strateji əhəmiyyət kəsb edən bu kənd 2020-ci ildə azad edilmişdir. Rayonda həmçinin Tərtər çayı boyu uzanan yaşıl zonalar, picnik və istirahət yerləri mövcuddur. Şəhər mərkəzində Tərtər Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi fəaliyyət göstərir və burada rayonun tarixi, mədəniyyəti və etnoqrafiyası ilə bağlı eksponatlar nümayiş olunur. Vətən Müharibəsi zamanı şəhərə düşən raketlərin qalıqları da burada sərgilənir.
Rayonun dağlıq hissəsində meşəlik ərazilər, dağ çayları və şəlalələr təbiətsevərlər üçün cəlbedici məkanlardır. Gələcəkdə bu ərazilərdə turizm infrastrukturunun yaradılması planlaşdırılır. Bundan başqa, rayonda qədim qəbirstanlıqlar, türbələr və müxtəlif dövrlərə aid memarlıq nümunələri mövcuddur.
Mədəniyyət və məşhur şəxsiyyətlər
Tərtər rayonu Qarabağ mədəniyyətinin zəngin ənənələrinin daşıyıcısıdır. Qarabağ bölgəsi Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin, xüsusilə muğam sənətinin beşiklərindən biri hesab olunur və Tərtər də bu ənənənin davamçısıdır. Rayonda xalq musiqisi, aşıq sənəti və el yaradıcılığı geniş yayılmışdır. Novruz bayramı, Qurban bayramı və digər milli bayramlar burada böyük həvəslə qeyd olunur. Novruz bayramı günlərində tonqal qalanması, səməni göyərdilməsi, şəkərbura, paxlava və qoğal hazırlanması ənənəvi adətlərdəndir.
Tərtərin mətbəxi Qarabağ mətbəxinin zəngin ənənələrini əks etdirir. Burada qutab, dolma, piti, xəngəl və müxtəlif kabab növləri geniş yayılmışdır. Yerli əhali arasında təndir çörəyi hazırlamaq ənənəsi hələ də yaşadılır. Rayonun meyvə bağlarından toplanan nar, heyva və tut meyvələrindən müxtəlif şirniyyatlar, mürəbbələr və doşab hazırlanır. Xalçaçılıq və keçəçilik kimi sənətkarlıq sahələri də Tərtərin mədəni irsinə daxildir.
Tərtər rayonu Azərbaycanın bir çox tanınmış şəxsiyyətlərinin vətənidir. Azərbaycanın görkəmli dövlət xadimi, diplomat Həsən bəy Ağayev Tərtər ərazisi ilə bağlıdır. Sovet dövründə və müstəqillik illərində rayondan bir çox elm, mədəniyyət və hərb xadimləri yetişmişdir. Allahverdi Bağırov - Milli Qəhrəman, Qarabağ müharibəsində göstərdiyi şücaətə görə bu ali ada layiq görülmüşdür. Vətən Müharibəsində Tərtərdən olan bir neçə əsgər və zabit şəhid olmuş, bəziləri dövlət mükafatlarına layiq görülmüşdür. Rayondan çıxmış idmançılar, xüsusilə "Tərtər" Futbol Klubu müxtəlif dövrlərdə Azərbaycan futbol tarixinə öz töhfələrini vermişdir.
Tərtər rayonu son illərdə "Baş əyilməz şəhər" adı ilə bütün Azərbaycanda tanınır. 44 günlük Vətən Müharibəsi zamanı şəhər əhalisinin göstərdiyi dözüm və qəhrəmanlıq bütün ölkə tərəfindən rəğbətlə qarşılanmış və Tərtər Azərbaycan tarixinə müqavimət simvolu kimi daxil olmuşdur.