Coğrafiya və iqlim
Sumqayıt Azərbaycanın üçüncü böyük şəhəri olub, ölkənin şərqində, Abşeron yarımadasının şimal-qərb hissəsində, Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşir. Şəhər paytaxt Bakıdan təxminən 30 kilometr şimalda, Sumqayıtçay çayının Xəzər dənizinə töküldüyü yerdə qurulmuşdur. Relyefi əsasən düzənlikdir - şəhər Abşeron düzənliyinin bir hissəsində, dəniz səviyyəsindən 26 metr yüksəklikdə yerləşir. Şəhərin ərazisindən Sumqayıtçay və Ceyrankeçməz çayları keçir, lakin bu çaylar ilin böyük hissəsini qurudur və yalnız yağışlı mövsümlərdə su ilə dolur.
Sumqayıtın iqlimi yarımsəhra subtropik tiplidir. Yaylar çox isti və quru keçir - iyul ayında orta temperatur 26-28 dərəcə olsa da, bəzən 38-40 dərəcəyə qədər qalxa bilir. Qışlar nisbətən mülayimdir, yanvar ayının orta temperaturu 3-4 dərəcə civarındadır, lakin bəzən soyuq küləklər temperaturu sıfırın altına endirə bilər. İllik yağıntı miqdarı 200-300 millimetr civarındadır ki, bu da regionun quruluğunu göstərir. Xəzər dənizinin yaxınlığı şəhərin iqliminə müəyyən təsir göstərir - dəniz küləkləri yay aylarında havanı bir qədər sərinləşdirir, qışda isə mülayimləşdirici rol oynayır. Payız mövsümü uzun və nisbətən isti keçir, bahar isə tez gəlir və qısa olur.
Şəhərin təbii sərvətləri baxımından, ərazidə neft və qaz yataqları mövcuddur. Sahil boyu qumlu çimərliklər var ki, bu da istirahət üçün müəyyən potensial yaradır. Lakin şəhərin sənaye keçmişi təbii mühitə ciddi təsir göstərmişdir. Son illərdə yaşıllaşdırma işləri aparılır, şəhərdə bir neçə park və yaşıllıq zonası salınmışdır. Dəniz sahili boyunca uzanan bulvar isə şəhərin ən gözəl təbii guşələrindən biridir.
Tarix
Sumqayıtın ərazisində insan məskənlərinin tarixi çox qədimdir. Arxeoloji qazıntılar zamanı burada tunc dövrünə aid yaşayış izləri aşkar edilmişdir. Ərazidə tapılmış qədim qəbiristanlıqlar və məişət əşyaları bu bölgənin min illər əvvəl də yaşayış məntəqəsi olduğunu sübut edir. Sumqayıt adının mənşəyi haqqında müxtəlif fərziyyələr var - bəzi tədqiqatçılar bu adı qədim türk tayfalarından olan "sumuqlar" ilə əlaqələndirir, digərləri isə "su" və "qayıt" sözlərinin birləşməsindən yarandığını iddia edir. Xalq arasında isə Sumqayıtın adı ilə bağlı romantik bir əfsanə dolaşır - Sum adlı bir gəncin məhəbbət uğrunda canını fəda etməsi və sevgilisinin ona "Sum, qayıt!" deyə səsləməsi.
Orta əsrlərdə bu ərazi müxtəlif dövlətlərin - Atabəylərin, Elxanilərin, Səfəvilərin hakimiyyəti altında olmuşdur. XVIII əsrdə Bakı xanlığının tərkibinə daxil idi. 1806-cı ildə Rusiya imperiyasının tərkibinə qatıldıqdan sonra ərazi kiçik kənd təsərrüfatı məntəqəsi olaraq qalmışdır. Əsl dəyişiklik XX əsrin ortalarında baş verdi.
Sumqayıtın müasir şəhər kimi tarixi 1940-cı illərdən başlayır. İkinci Dünya müharibəsi illərində burada strateji əhəmiyyətli sənaye müəssisələrinin tikilməsinə qərar verildi. 1941-ci ildə Sumqayıt elektrik stansiyasının tikintisi ilə şəhərin sənaye tarixinə başlanğıc qoyuldu. 1944-cü ildə burada boru prokat zavodu istifadəyə verildi. 1949-cu il noyabrın 22-də Sumqayıta şəhər statusu verildi ki, bu tarix şəhərin rəsmi yaranma günü hesab olunur. Sovet dövründə Sumqayıt sürətlə böyüyərək SSRİ-nin ən böyük kimya sənayesi mərkəzlərindən birinə çevrildi. Burada sintetik kauçuk, alüminium, superfosfat, üzvi kimya məhsulları istehsal edən nəhəng zavodlar fəaliyyət göstərirdi.
1988-ci il fevralın 27-29-da şəhərdə baş verən kütləvi iğtişaşlar Sumqayıtın tarixində ən faciəli səhifələrdən biri oldu. Sumqayıt hadisələri adı ilə tanınan bu faciə zamanı etnik zəmində zorakılıqlar baş verdi ki, bu hadisə bütün Sovet İttifaqında böyük əks-səda doğurdu və Qarabağ münaqişəsinin kəskinləşməsinə təkan verdi.
1991-ci ildə Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Sumqayıt da yeni dövrə qədəm qoydu. Keçid dövrünün çətinlikləri şəhəri ciddi şəkildə etkilədi - bir çox zavod bağlandı, istehsal dayandı, əhali işsizliklə üzləşdi. Lakin 2000-ci illərdən etibarən şəhərdə dirçəliş başladı, yeni sənaye müəssisələri yaradıldı, infrastruktur yeniləndi və şəhər yeni simasını almağa başladı.
İqtisadiyyat
Sumqayıt Azərbaycanın ən mühüm sənaye mərkəzlərindən biridir və ölkənin qeyri-neft sektorunun inkişafında strateji rol oynayır. Sovet dövründə şəhər ağır sənaye, xüsusilə kimya və metallurgiya sahələri ilə tanınırdı. Müstəqillik dövründə isə şəhərin sənaye profili əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdi və müasirləşdi.
2011-ci ildə istifadəyə verilən Sumqayıt Texnologiyalar Parkı (STP) şəhərin iqtisadi dirçəlişinin simvoluna çevrildi. Bu park çərçivəsində yüksək texnologiyalar, informasiya texnologiyaları, elektron avadanlıqların istehsalı və digər innovativ sahələrdə müəssisələr fəaliyyət göstərir. Texnologiyalar Parkında LED lampalar, kompüter hissələri, telekommunikasiya avadanlıqları və müxtəlif elektron məhsullar istehsal olunur.
Sumqayıt Kimya Sənaye Parkı ölkənin ən böyük sənaye parklarından biridir. Burada polimer məhsullar, plastik borular, sintetik materiallar və müxtəlif kimyəvi maddələr istehsal edilir. Aypet, Azpetkim kimi müəssisələr polietilen və polipropilen istehsalı ilə məşğuldur. Alüminium istehsalı da şəhərin ənənəvi sənaye sahələrindən biri olaraq qalır - Azərbaycan Alüminium şirkəti burada fəaliyyət göstərir.
Son illərdə Sumqayıtda tikinti materialları istehsalı, yüngül sənaye və qida sənayesi sahələri də inkişaf etmişdir. Şəhərdə çoxsaylı kiçik və orta sahibkarlıq müəssisələri fəaliyyət göstərir. Toxuculuq, xalça istehsalı, mebel istehsalı kimi sahələrdə yeni müəssisələr yaradılmışdır.
Kənd təsərrüfatı Sumqayıtın iqtisadiyyatında ciddi paya malik deyil, çünki şəhər əsasən sənaye mərkəzi kimi formalaşmışdır. Lakin şəhərətrafı ərazilərdə tərəvəzçilik, bağçılıq və heyvandarlıqla məşğul olan sakinlər var. Xəzər sahilinin yaxınlığı balıqçılıq üçün də müəyyən imkanlar yaradır.
Turizm potensialı baxımından Sumqayıt son illərdə əhəmiyyətli irəliləyiş əldə etmişdir. Dəniz kənarında müasir istirahət mərkəzləri, otellər və əyləncə kompleksləri inşa edilmişdir. Şəhərin Bakıya yaxınlığı onu həftəsonu turizmi üçün cəlbedici edir. "Sumqayıt bulvarı" yenidən qurularaq modern görünüş almış və yerli sakinlər üçün əsas istirahət zonasına çevrilmişdir.
Görməli yerlər və turizm
Sumqayıtda bir sıra diqqətəlayiq görməli yerlər və istirahət məkanları vardır. Şəhərin ən məşhur simvollarından biri Sumqayıt bulvarıdır. Xəzər dənizinin sahili boyunca uzanan bu bulvar son illərdə əsaslı yenidənqurma işlərindən keçmiş, müasir dizaynla bəzədilmişdir. Burada gəzinti yolları, uşaq meydançaları, kafelər və dənizə baxış meydançaları var. Axşam saatlarında bulvar xüsusilə gözəl görünür - işıqlandırma sistemi əraziyə xüsusi cazibə qatır.
Sumqayıt Mədəniyyət və İstirahət Parkı şəhərin ən böyük yaşıllıq zonasıdır. Parkda qədim ağaclar, gül bağları, fəvvarələr və heykəllər var. Burada həmçinin atraksionlar, uşaq əyləncə mərkəzləri və idman meydançaları yerləşir. Park sakinlərin ən sevdiyi istirahət yerlərindən biridir.
Şəhərdə maraqlı heykəltəraşlıq əsərləri diqqəti cəlb edir. Sovet dövründə qoyulmuş monumental heykəllər və müstəqillik dövründə yaradılmış müasir kompozisiyalar şəhərin küçə və meydanlarını bəzəyir. "Ana" heykəli, "Yanan dağ" kompozisiyası və şəhərin müxtəlif yerlərindəki abstrakt heykəllər Sumqayıtın bədii simasının ayrılmaz hissəsidir.
Sumqayıt Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi şəhərin keçmişi və bugünü haqqında zəngin eksponatlar toplusuna malikdir. Burada arxeoloji tapıntılar, şəhərin quruluş tarixinə aid fotoşəkillər və sənədlər, etnoqrafik materiallar nümayiş etdirilir. Muzey şəhərin sənaye tarixini, mədəni inkişafını və görkəmli şəxsiyyətlərini əks etdirən ekspozisiyalara malikdir.
Sumqayıt Dövlət Dram Teatrı şəhərin mədəni həyatının mərkəzlərindən biridir. 1968-ci ildə yaradılmış teatr müntəzəm olaraq tamaşalar nümayiş etdirir və şəhərin mədəni mühitinə böyük töhfə verir.
Şəhərin cənub hissəsində yerləşən Ceyranbatan su anbarı həm strateji, həm də estetik əhəmiyyət daşıyır. Bu süni göl Bakı və Sumqayıtın əsas su mənbəyidir və eyni zamanda gözəl mənzərəsi ilə istirahət üçün cəlbedici məkandır. Su anbarının ətrafı yaşıllaşdırılmış və burada quşların müxtəlif növləri müşahidə oluna bilər.
Son illərdə Sumqayıtda müasir idman infrastrukturu da inkişaf etmişdir. Sumqayıt Olimpiya İdman Kompleksi beynəlxalq standartlara uyğun inşa edilmiş çoxfunksiyalı idman qurğusudur. Burada voleybol, basketbol, əl topu və digər idman yarışları keçirilir. Kompleks 2015-ci ildə Bakıda keçirilən birinci Avropa Oyunları zamanı da istifadə olunmuşdur.
Mədəniyyət və məşhur şəxsiyyətlər
Sumqayıt çoxmillətli və çoxmədəniyyətli şəhər kimi formalaşmışdır. Sovet dövründə SSRİ-nin müxtəlif respublikalarından gələn insanlar burada birlikdə yaşamış və işləmişdir. Bu hal şəhərin mədəni mühitinə xüsusi rəng qatmışdır. Müstəqillik dövründə isə şəhərin əhalisi əsasən Azərbaycan türklərindən ibarət olmuş, lakin tolerantlıq və qonaqpərvərlik ənənəsi davam etmişdir.
Sumqayıtlılar ümumi Azərbaycan adət-ənənələrinə sadiqdirlər. Novruz bayramı şəhərdə xüsusi coşqu ilə qeyd edilir - küçə və meydanlarda tonqallar qalanır, milli oyunlar oynanılır, şəhərin mərkəzi hissəsində bayram tədbirləri keçirilir. Qurban bayramı, Ramazan bayramı da geniş şəkildə qeyd olunur. Bundan başqa, 22 noyabr - şəhərin yaranma günü hər il təntənəli şəkildə bayram edilir və bu tarix sumqayıtlılar üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Sumqayıtın mətbəxi ümumən Azərbaycan milli mətbəxinin bir hissəsidir, lakin şəhərin sənaye şəhəri olması mətbəxə özünəməxsus cəhətlər gətirmişdir. Burada sadə, doyurucu və dadlı yeməklər üstünlük təşkil edir. Kabab, plov, dolma, düşbərə, qutab kimi ənənəvi yeməklər ailə süfrələrinin əsas hissəsidir. Xəzər sahilinin yaxınlığı sayəsində balıq yeməkləri - xüsusilə kutum balığı, nərə balığı və çəki balığından hazırlanan xörəklər geniş yayılmışdır. Şəhərin çay mədəniyyəti də çox zəngindir - çayxanalar sakinlərin ünsiyyət və istirahət yeri kimi mühüm rol oynayır.
Sənətkarlıq sahəsində Sumqayıt xüsusilə metal emalı və zərgərlik sənəti ilə tanınır. Sənaye şəhəri olmasına baxmayaraq, burada xalçaçılıq, dulusçuluq və bədii tikmə kimi ənənəvi sənətkarlıq sahələri də yaşadılır.
Sumqayıtdan bir çox görkəmli şəxsiyyətlər yetişmişdir. Habil Əliyev - dünya şöhrətli kamança ifaçısı, Azərbaycan musiqisinin əfsanəvi siması Sumqayıtla bağlı olmuşdur. Vaqif Mustafazadə - caz-muğam janrının yaradıcısı kimi tanınan dahi pianoçu da şəhərlə əlaqələndirilir. İdman sahəsində Sumqayıt bir çox tanınmış idmançılar yetişdirmişdir - güləşçilər, boksçular, ağırlıqqaldıranlar beynəlxalq yarışlarda ölkəni layiqincə təmsil etmişlər.
Sumqayıt FK (əvvəlki adı ilə "Simurq") şəhərin futbol komandası olaraq Azərbaycan Premyer Liqasında mübarizə aparmışdır və şəhərin idman həyatının vacib hissəsidir. Futboldan başqa, voleybol, basketbol və digər idman növlərində də sumqayıtlı idmançılar uğurlar qazanmışdır.
Şəhərdə bir neçə ali təhsil müəssisəsi fəaliyyət göstərir. Sumqayıt Dövlət Universiteti şəhərin əsas təhsil ocağıdır və burada minlərlə tələbə müxtəlif ixtisaslar üzrə təhsil alır. Bundan başqa, Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin, Bakı Dövlət Universitetinin və digər ali məktəblərin Sumqayıt filialları da fəaliyyət göstərir.
Sumqayıt bu gün sürətlə inkişaf edən, modernləşən, eyni zamanda öz tarixini və ənənələrini qoruyan bir şəhərdir. Bakıdan metro xətti ilə birləşdirilməsi layihəsi, yeni yaşayış massivlərinin tikilməsi, sənaye parklarının genişləndirilməsi şəhərin gələcəyinə nikbin baxmağa əsas verir. Xəzər sahilindəki strateji mövqeyi, güclü sənaye potensialı və gənc əhalisi Sumqayıtı Azərbaycanın ən perspektivli şəhərlərindən birinə çevirir.