Coğrafiya və iqlim
Şərur Azərbaycan Respublikasının Naxçıvan Muxtar Respublikasının şimal-qərb hissəsində yerləşən ən böyük rayonlarından biridir. Rayon şimaldan və şimal-qərbdən Ermənistan, cənubdan isə Türkiyə və İran ilə həmsərhəddir. Şərur rayonunun inzibati mərkəzi Şərur şəhəridir. Rayonun ərazisi Arazboyu düzənlikdən başlayaraq Dərələyəz silsiləsinin ətəklərinə qədər uzanır. Ərazinin böyük hissəsini Şərur düzü təşkil edir ki, bu da Araz çayının sol sahilində geniş bir düzənlik şəklində yayılmışdır.
Rayonun əsas su mənbəyi Araz çayıdır. Araz çayı rayonun cənub sərhədi boyunca axaraq İranla təbii sərhəd yaradır. Bundan əlavə, Arpaçay və onun qolları da rayonun su ehtiyatlarının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Arpaçay rayonun şimal hissəsindən keçərək Araz çayına tökülür. Kiçik çaylar və bulaqlar da ərazidə mövcuddur və kənd təsərrüfatı üçün suvarma mənbəyi kimi istifadə olunur.
Şərurun iqlimi quru kontinental iqlimdir. Yaylar çox isti və quraq keçir, havanın temperaturu iyul-avqust aylarında 40 dərəcəni keçə bilir. Qışlar nisbətən mülayim olsa da, bəzən şaxtalı günlər də müşahidə edilir. Yağıntı miqdarı azdır - illik orta hesabla 250-300 mm civarındadır. Bu səbəbdən bölgədə suvarma əkinçiliyi əsas yer tutur. Yaz fəsli qısa və xoşagələn keçir, payız isə uzun və quru olur. Ərazidə yarımsəhra və quru çöl landşaftı üstünlük təşkil edir. Dağlıq hissələrdə isə seyrək kolluqlar və dağ çəmənlikləri mövcuddur.
Təbii sərvətlər baxımından Şərur rayonunun ərazisində tikinti materialları üçün yararlı süxurlar, əhəng daşı və duz yataqları vardır. Duzdağ adlanan məşhur duz yatağı rayonun yaxınlığında yerləşir və həm sənaye, həm də müalicəvi əhəmiyyətə malikdir. Ərazidə meşə örtüyü çox azdır, lakin Araz çayı boyunca tuqay meşələrinin qalıqları qorunub saxlanılmışdır.
Tarix
Şərur torpağı insanların ən qədim məskunlaşma yerlərindən biri olmuşdur. Arxeoloji tədqiqatlar göstərir ki, bu ərazidə hələ Tunc dövründən etibarən yaşayış mövcud olub. Rayonun ərazisində aşkar edilmiş qədim yaşayış yerləri, kurqanlar və qaya üstü təsvirlər bölgənin çox qədim tarixə malik olduğunu sübut edir. Ovçulartəpəsi və digər arxeoloji abidələr Şərurun qədim sivilizasiya mərkəzlərindən biri olduğunu göstərir.
Orta əsrlərdə Şərur ərazisi müxtəlif dövlətlərin - Atabəylər, Eldənizlər, Monqollar, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tərkibində olmuşdur. Səfəvilər dövründə bölgə Naxçıvan bəylərbəyliyinin tərkibinə daxil idi və strateji əhəmiyyət daşıyırdı. Araz çayı üzərindəki ticarət yolları Şəruru mühüm tranzit məntəqəsinə çevirmişdi.
XVIII əsrdə Naxçıvan xanlığının tərkibində olan Şərur mahalı bölgənin ən böyük və əhalisi sıx olan mahallarından biri idi. 1828-ci ildə Türkmənçay müqaviləsinə əsasən Naxçıvan xanlığı Rusiya imperiyasına birləşdirildi və Şərur da bu dəyişiklikdən birbaşa təsirləndi. Rusiya imperiyası dövründə ermənilərin bölgəyə köçürülməsi siyasəti həyata keçirildi ki, bu da gələcəkdə ciddi etnik münaqişələrə səbəb oldu.
1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulduqdan sonra Şərur-Dərələyəz qəzası kimi tanınan bu ərazi erməni silahlı dəstələrinin hücumlarına məruz qaldı. Yerli əhali öz torpaqlarını qorumaq üçün ciddi müqavimət göstərdi. Sovet dövründə Şərur rayonu Naxçıvan MSSR-in tərkibində fəaliyyət göstərdi. 1930-cu ildə müstəqil rayon kimi yaradıldı, müxtəlif dövrlərdə adı dəyişdirilərək İliç rayonu adlandırıldı, lakin 1990-cı ildə tarixi adı - Şərur bərpa olundu.
Müstəqillik dövründə, xüsusilə 1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi zamanı Şərur rayonu sərhəd bölgəsi olduğuna görə ciddi təhlükələrlə üzləşdi. Ermənistan tərəfindən vaxtaşırı atəşə tutulma halları baş verdi. Buna baxmayaraq, rayon inkişafını davam etdirdi və müstəqillik illərində əhəmiyyətli infrastruktur layihələri həyata keçirildi.
İqtisadiyyat
Şərur rayonunun iqtisadiyyatında kənd təsərrüfatı aparıcı rol oynayır. Araz çayı boyunca uzanan münbit düzənliklər və suvarma sistemlərinin mövcudluğu əkinçiliyin inkişafına əlverişli şərait yaradır. Rayonda buğda, arpa, pambıq, tütün, üzüm, şəkər çuğunduru və müxtəlif meyvə-tərəvəz növləri becərilir. Son illərdə istixana təsərrüfatları da geniş yayılmışdır və pomidor, xiyar, bibər kimi məhsulların yetişdirilməsi artmışdır.
Heyvandarlıq da rayonun iqtisadiyyatında mühüm yer tutur. Qoyunçuluq, maldarlıq və quşçuluq əsas heyvandarlıq sahələridir. Şərurun otlaqları, xüsusilə dağ ətəyi zonalarındakı örüşlər heyvandarlığın inkişafına münbit şərait yaradır. Arıçılıq da son illərdə inkişaf edən sahələrdən biridir.
Sənaye sahəsində tikinti materiallarının istehsalı, yeyinti sənayesi və yüngül sənaye müəssisələri fəaliyyət göstərir. Duz hasilatı da ənənəvi sənaye sahələrindən biridir. Şərur şəhərində bir sıra kiçik və orta sahibkarlıq müəssisələri fəaliyyət göstərir. Naxçıvan Muxtar Respublikasının digər rayonları ilə müqayisədə Şərur iqtisadi baxımdan daha inkişaf etmiş rayon hesab olunur.
Turizm potensialı baxımından Şərur hələ tam açılmamış imkanlara malikdir. Tarixi abidələr, arxeoloji tapıntılar, Araz çayı boyunca mənzərəli yerlər və mədəni irs turizmin inkişafı üçün əsas yaradır. Naxçıvan Beynəlxalq Hava Limanının fəaliyyəti bölgəyə turist axınının artmasına müsbət təsir göstərir. Həmçinin Türkiyə ilə sərhəddə olan keçid məntəqəsi rayonun ticarət və tranzit potensialını artırır.
Görməli yerlər və turizm
Şərur rayonu zəngin tarixi-mədəni irsə malikdir və burada çoxsaylı görməli yerlər mövcuddur. Rayonun ən məşhur tarixi abidələrindən biri Kərki kəndinin yaxınlığındakı qədim yaşayış yeridir. Təəssüf ki, Kərki kəndi hazırda Ermənistan tərəfindən işğal altındadır, lakin onun tarixi əhəmiyyəti danılmazdır.
Şərur Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi rayonun tarixini, mədəniyyətini və etnoqrafiyasını əks etdirən zəngin eksponatlara malikdir. Muzeydə arxeoloji tapıntılar, əl işləri, qədim silahlar və məişət əşyaları nümayiş etdirilir.
Rayonun ərazisindəki Ovçulartəpəsi arxeoloji abidəsi tunc dövrünə aid qiymətli tapıntılar vermiş və arxeoloqların diqqətini cəlb etmişdir. Bu abidə Naxçıvanın ən qədim yaşayış yerlərindən biri kimi qeydə alınıb. Həmçinin Maxta kəndi yaxınlığındakı kurqanlar və Şərur düzündəki qədim su kəmərləri tarixi maraq doğurur.
Xanəgah abidəsi orta əsrlərə aid dini-memarlıq nümunəsidir və bölgənin zəngin islami irsini əks etdirir. Rayonda bir sıra qədim məscidlər, türbələr və qalalar da mövcuddur. Havalamanı kəndindəki tarixi qala qalıqları da diqqəti cəlb edən abidələrdəndir.
Təbiət sevərlər üçün Araz çayı sahilləri gəzinti və istirahət üçün gözəl imkanlar təqdim edir. Çayın sahillərindəki yaşıl zonalar və tuqay meşələri təbiətin qoynunda vaxt keçirmək istəyənlər üçün münasib yerlərdəndir. Dərələyəz silsiləsinin ətəklərindəki dağ mənzərələri və yaylaqlar da turizm baxımından perspektivlidir. Son illərdə rayonda müasir istirahət mərkəzləri, parklar və əyləncə yerləri tikilmişdir ki, bu da daxili turizmin inkişafına töhfə verir.
Mədəniyyət və məşhur şəxsiyyətlər
Şərur rayonu zəngin mədəni ənənələrə malik bir bölgədir. Naxçıvanın digər rayonları kimi, burada da Novruz bayramı xüsusi təntənə ilə qeyd olunur. Novruz ərəfəsində tonqal qalanması, süfrələrdə şəkərbura, paxlava, qoğal kimi milli xörəklərin hazırlanması qədim ənənələrə uyğun şəkildə davam etdirilir. Həmçinin toy adətləri, yas mərasimləri və digər ictimai tədbirlər özünəməxsus yerli xüsusiyyətlərə malikdir.
Şərurun mətbəxi Naxçıvan mətbəxinin ayrılmaz hissəsidir və özünəməxsus dadları ilə seçilir. Dəriyə dolma, qalın aşı, quymaq, təndir çörəyi, göy kətəsi və cürbəcür kabab növləri yerli mətbəxin əsas nümunələridir. Xüsusilə təndir çörəyi bölgənin hər yerində bişirilir və hər evin ayrılmaz hissəsidir. Bal, pendir və qatıq kimi süd məhsulları da geniş istehsal olunur. Şərurun quru meyvələri - ərik qurusu, heyva qurusu və cəviz ləpəsi bölgədən kənarda da tanınır.
Sənətkarlıq sahəsində xalçaçılıq xüsusi yer tutur. Şərur xalçaları Naxçıvan xalça məktəbinin ən gözəl nümunələri sırasındadır. Ornamentləri, rəng çalarları və toxunuş texnikası ilə seçilən bu xalçalar nəsildən-nəsilə ötürülən ənənələr əsasında yaradılır. Həmçinin keçəçilik, dulusçuluq və ağac üzərində oymaçılıq da bölgədə yaşadılan sənətkarlıq növlərindəndir.
Şərur torpağı bir çox görkəmli şəxsiyyətlər yetişdirmişdir. Hüseyn Cavid - Azərbaycanın böyük şairi və dramaturqu Naxçıvanın yetirməsi olmaqla bərabər, Şərur bölgəsi ilə sıx bağlı olmuşdur. Məmməd Araz (əsl adı Məmməd İbrahim Məmmədov) - Azərbaycanın xalq şairi, 1933-cü ildə Şərur rayonunun Nursu kəndində anadan olmuşdur. Onun əsərləri Azərbaycan ədəbiyyatının incilərindən sayılır və vətən sevgisi, torpaq həsrəti onun yaradıcılığının əsas mövzularını təşkil edir.
Elm və təhsil sahəsində də Şərur mühüm şəxsiyyətlər yetişdirmişdir. Rayonda fəaliyyət göstərən orta məktəblər, peşə məktəbləri və mədəniyyət müəssisələri gənc nəslin yetişdirilməsində əhəmiyyətli rol oynayır. Şərur şəhərində müasir tipli məktəblər, kitabxanalar və mədəniyyət evləri fəaliyyət göstərir. Son illərdə gənclərin idman sahəsində, xüsusilə güləş, boks və futbol üzrə respublika və beynəlxalq yarışlarda uğurlu çıxışları rayonun idman ənənələrinin güclü olduğunu göstərir.