Coğrafiya və iqlim
Şəki Azərbaycanın şimal-qərbində, Böyük Qafqaz dağlarının cənub ətəyində yerləşən qədim və gözəl şəhərdir. Şəhər dəniz səviyyəsindən təxminən 700-800 metr yüksəklikdə, dağların və meşələrin qoynunda salınıb. Şimaldan Böyük Qafqaz silsiləsinin əsas suayrıcı ilə əhatə olunan Şəki rayonunun ərazisindən Kiş, Şin, Dəhnə və Qudyalçay kimi çaylar axır. Bu çaylar dağlardan süzülərək vadilərə doğru enir və ərazinin təbii gözəlliyinə ayrıca rövnəq verir. Şəhərin ən yaxın böyük çayı olan Kişçay qədim dövrlərdən bəri yaşayış üçün strateji əhəmiyyət daşıyıb.
Şəkinin iqlimi mülayim subtropik və dağ iqlimlərinin qarışığıdır. Yaylar isti, lakin Bakı və aran rayonları ilə müqayisədə daha sərin keçir - iyul ayının orta temperaturu 22-24 dərəcə ətrafında olur. Qışlar isə nisbətən soyuq və qarlı olur, yanvar ayının orta temperaturu sıfırın altında bir neçə dərəcəyə düşə bilir. Yağıntılar il boyu kifayət qədər müntəzəm yağır, lakin yaz və payız aylarında nisbətən daha çox yağış müşahidə olunur. Payız fəsli Şəkidə xüsusilə gözəl keçir - meşələr sarı, qırmızı və narıncı rənglərə boyanır, havalar sərin və xoş olur.
Şəkinin təbii sərvətləri olduqca zəngindir. Rayonun böyük hissəsini enliyarpaqlı meşələr tutur. Bu meşələrdə fıstıq, palıd, vələs, cökə və qoz ağacları geniş yayılıb. Meşələr nadir heyvan və quş növlərinə ev sahibliyi edir. Şəki rayonunun ərazisində mineral su bulaqları da mövcuddur. Dağ çəmənlikləri, alpik otlaqlar və sıx meşə örtüyü bu bölgəni Azərbaycanın ən yaşıl və ekoloji cəhətdən təmiz guşələrindən birinə çevirir.
Tarix
Şəki Azərbaycanın ən qədim yaşayış məskənlərindən biridir və tarixi minilliklər öncəsinə gedib çıxır. Qədim dövrlərdə bu ərazi Albaniya (Qafqaz Albaniyası) dövlətinin tərkibinə daxil olub. Kiş kəndindəki qədim alban məbədi Qafqaz Albaniyasının xristian dövrünün ən mühüm abidələrindən biri hesab edilir. Antik mənbələrdə Şəki bölgəsi sakaların (iskitlərin) yaşadığı ərazi kimi xatırlanır və şəhərin adının da bu qədim türk tayfasının adından gəldiyi güman edilir.
Orta əsrlərdə Şəki müxtəlif dövlətlərin - Sasanilərin, ərəb xilafətinin, monqolların və Teymurilərin hakimiyyəti altına düşüb. Bütün bu dövlət dəyişikliklərinə baxmayaraq, Şəki öz mədəni kimliyini və ticarət əhəmiyyətini qoruyub saxlamağı bacarıb. Şəhər Böyük İpək Yolunun mühüm dayanacaq nöqtələrindən biri olub və burada karvanlar dayanır, alış-veriş aparılırdı.
XVIII əsrdə, Səfəvilər dövlətinin zəifləməsi ilə birlikdə müstəqil Şəki xanlığı yarandı. Xanlığın əsasını 1743-cü ildə Hacı Çələbi xan qoyub. Şəki xanlığı regionun ən güclü xanlıqlarından biri idi və öz müstəqilliyini uzun müddət qoruyub saxladı. Xanlıq dövrü Şəkinin memarlıq və mədəni inkişafı baxımından ən parlaq dövrlərindən biri hesab olunur. Məhz bu dövrdə Şəki Xan Sarayı inşa edilib. 1819-cu ildə Şəki xanlığı Rusiya imperiyası tərəfindən ləğv edildi və ərazi Rusiya tərkibinə qatıldı.
Sovet dövründə Şəkinin adı dəyişdirilərək Nuxa qoyuldu. Bu ad 1968-ci ilə qədər rəsmi olaraq istifadə olundu, lakin yerli əhali öz şəhərini həmişə Şəki adlandırmağa davam etdi. 1968-ci ildə şəhərə yenidən tarixi adı qaytarıldı. Müstəqillik dövründə Şəki sürətlə inkişaf etməyə başladı, xüsusilə turizm sektorunda ciddi irəliləyişlər əldə edildi. 2019-cu ildə Şəkinin tarixi mərkəzi və Xan Sarayı UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edildi ki, bu da şəhərin beynəlxalq tanınmasında mühüm addım oldu.
İqtisadiyyat
Şəkinin iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatı, kiçik sənaye və son illərdə sürətlə inkişaf edən turizm sektoru üzərində qurulub. Tarixi baxımdan baramaçılıq (ipəkçilik) Şəkinin ən mühüm təsərrüfat sahəsi olub. Şəki ipəyi əsrlər boyu həm yerli bazarlarda, həm də Böyük İpək Yolu vasitəsilə beynəlxalq bazarlarda satılıb. Sovet dövründə burada böyük ipək fabriki fəaliyyət göstərirdi. Hazırda ipəkçilik ənənəsinin bərpası istiqamətində müəyyən addımlar atılır.
Kənd təsərrüfatı sahəsində tütünçülük, heyvandarlıq, arıçılıq, meyvəçilik və taxılçılıq əsas yer tutur. Şəki rayonunda yetişdirilən fındıq, qoz, şabalıd və müxtəlif meyvələr keyfiyyəti ilə tanınır. Dağ kəndlərində heyvandarlıq, xüsusilə qoyunçuluq geniş yayılıb. Şəki balı ölkə daxilində yüksək qiymətləndirilir.
Son illərdə turizm Şəki iqtisadiyyatının ən dinamik inkişaf edən sahəsinə çevrilib. UNESCO statusunun alınması, yeni otellərin açılması, infrastrukturun yaxşılaşdırılması bu prosesi daha da sürətləndirib. Şəhərdə kiçik və orta sahibkarlıq inkişaf edir, xüsusilə sənətkarlıq, qida istehsalı və turizm xidmətləri sahələrində. Şəki halvasının və digər yerli məhsulların istehsalı həm iqtisadi, həm də mədəni baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyır.
Görməli yerlər və turizm
Şəki Xan Sarayı şəhərin və bütünlükdə Azərbaycanın ən məşhur tarixi abidəsidir. 1762-ci ildə Hüseyn xan tərəfindən inşa etdirilən saray öz əsrarəngiz şəbəkə sənəti, rəngarəng freskalar və nadir memarlıq üslubu ilə dünya şöhrəti qazanıb. Sarayın pəncərələri minlərlə kiçik şüşə parçasından yapışdırıcı istifadə edilmədən hazırlanıb ki, bu da şəbəkə sənətinin ən gözəl nümunələrindən biridir. Saray 2019-cu ildən UNESCO Ümumdünya İrs Siyahısındadır.
Şəki qalası (yuxarı və aşağı qala) şəhəri əhatə edən qədim müdafiə divarlarının qalıqlarıdır. Qalanın möhkəm bürcləri və divarları orta əsr müdafiə memarlığının gözəl nümunəsidir. Qala divarlarının içərisindəki tarixi məhəllə dar küçələri, köhnə evləri və qədim atmosferi ilə ziyarətçiləri keçmişə aparır.
Kiş Alban məbədi Şəki şəhərindən bir neçə kilometr aralıda, Kiş kəndində yerləşir. Bu məbəd Qafqaz Albaniyası dövrünə aid ən qədim xristian ibadətgahlarından biri hesab olunur və Norveçin maliyyə dəstəyi ilə bərpa edilib. Hazırda burada kiçik bir muzey fəaliyyət göstərir.
Karvansaray - Şəkidə iki böyük karvansaray mövcuddur: Yuxarı Karvansaray və Aşağı Karvansaray. Hər ikisi XVIII-XIX əsrlərə aiddir və Böyük İpək Yolu ticarətinin canlı şahidləridir. Yuxarı Karvansaray hazırda otel kimi fəaliyyət göstərir və turistlər burada tarixi atmosferdə gecələyə bilirlər.
Şəki Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi şəhərin və bölgənin tarixinə, etnoqrafiyasına aid zəngin kolleksiyaya malikdir. Burada arxeoloji tapıntılar, əlyazmalar, sənətkarlıq nümunələri və məişət əşyaları nümayiş etdirilir. Bundan əlavə, şəhərdə Şəbəkə emalatxanası fəaliyyət göstərir və ziyarətçilər burada bu nadir sənətin yaradılma prosesini izləyə bilərlər.
Şəkinin ətrafındakı təbiət də turistləri cəlb edir. Markal çayı vadisi, dağ kəndləri, qədim körpülər, şəlalələr və meşə yolları yürüyüş həvəskarları üçün gözəl marşrutlar təklif edir. İlisu kəndi və onun ətrafındakı təbiət - şəlalə və meşələr - Şəkiyə gələn turistlərin mütləq ziyarət etdiyi yerlərdən biridir.
Mədəniyyət və məşhur şəxsiyyətlər
Şəki Azərbaycanın mədəni paytaxtlarından biri sayılır. Şəhərin insanları zarafatcıl, qonaqpərvər və isti xasiyyətləri ilə tanınırlar. Azərbaycan folklorunda Şəki lətifələri xüsusi yer tutur - şəkilılərin hazırcavablığı və yumor hissi dillərə dastan olub. Yerli ləhcə də özünəməxsusluğu ilə seçilir və Azərbaycan dilinin ən rəngarəng dialektlərindən biridir.
Şəkinin mətbəxi Azərbaycan kulinariyasının ən zəngin süfrələrindən birini təşkil edir. Şəki halvası (piti halvası) dünyada analoqu olmayan unikal şirniyyatdır - nazik düyü unlu qat-qat təbəqələr arasına qoz ləpəsi doldurularaq hazırlanır və üzərinə şəkər şirəsi tökülür. Bu halvanın hazırlanması xüsusi ustalıq tələb edir və resepti nəsildən-nəsilə ötürülür. Şəki pitisi isə ayrıca bir kulinariya şedevridir - saxsı qabda bişirilən bu ətli yemək qoyun əti, noxud, şabalıd və kərə yağının birləşməsindən ibarətdir. Şəkidə həmçinin girməbadamlı, pəşmək, murabba növləri və digər şirniyyatlar geniş yayılıb.
Şəbəkə sənətkarlığı Şəkinin dünyaya tanıtdığı ən nadir sənət növlərindən biridir. Rəngli şüşə parçalarının yapışdırıcı istifadə etmədən ağac çərçivəyə yerləşdirilməsi texnikası nəsillər boyu Şəki ustalarının əlində yaşayıb. Bu sənət Xan Sarayının pəncərələrində zirvəsinə çatıb. İpəkçilik, dulusçuluq, misgərlik və zərgərlik də Şəkinin ənənəvi sənətkarlıq sahələri arasındadır.
Şəki bir çox görkəmli şəxsiyyətlər yetişdirib. Azərbaycan maarifçiliyinin banilərindən biri olan Mirzə Fətəli Axundzadə (Axundov) Şəkidə anadan olub. O, Azərbaycan dramaturgiyasının və müasir nəsrinin əsasını qoymuş, latın əlifbasına keçid ideyasını irəli sürmüş böyük mütəfəkkirdir. Görkəmli şair və yazıçı Mirvarid Dilbazi, tanınmış aktyor Həsən Turabov, xalq artisti Kabanbay Məmmədov, akademik Yusif Məmmədəliyev (görkəmli kimyaçı alim) kimi şəxsiyyətlər Şəkinin yetirmələridir. Müstəqillik dövründə də Şəki mədəniyyət, elm və incəsənət sahəsində ölkəyə dəyərli kadrlar bəxş etməyə davam edir.
Hər il Şəkidə müxtəlif mədəni tədbirlər, festivallar və sərgilər keçirilir. Şəki İpək Yolu Festivalı və digər beynəlxalq tədbirlər şəhərin mədəni həyatını daha da canlandırır. Novruz bayramı Şəkidə xüsusi coşqu ilə qeyd olunur - tonqallar qalanır, milli oyunlar oynanılır, süfrələr ənənəvi yeməklərlə donanır. Bütün bunlar Şəkini təkcə tarixi abidələri ilə deyil, canlı mədəni həyatı ilə də Azərbaycanın ən cazibədar şəhərlərindən birinə çevirir.