Coğrafiya və iqlim
Şamaxı Azərbaycanın ən qədim və tarixi cəhətdən ən zəngin şəhərlərindən biridir. Şəhər Böyük Qafqaz dağlarının cənub-şərq yamaclarında, dəniz səviyyəsindən təxminən 800 metr yüksəklikdə yerləşir. Rayon şimaldan Quba və İsmayıllı, şərqdən Ağsu, cənubdan Hacıqabul və Kürdəmir, qərbdən isə Göyçay və İsmayıllı rayonları ilə həmsərhəddir. Rayonun ərazisi dağlıq və dağətəyi zonalardan ibarət olub, relyefi olduqca rəngarəngdir. Pirsaat çayı rayonun əsas su mənbələrindən biri olmaqla ərazidən keçir. Bundan başqa, Ağsu çayı və bir sıra kiçik çaylar da rayonun hidroloji şəbəkəsini formalaşdırır.
Şamaxının iqlimi əsasən mülayim-isti yarımsəhra və quru çöl iqlimindən ibarətdir, lakin hündürlüyə doğru qalxdıqca iqlim daha sərin və rütubətli olur. Yaylar isti və quru keçir, temperatur iyul ayında orta hesabla 22-25 dərəcəyə çatır. Qışlar nisbətən mülayim olsa da, dağlıq ərazilərdə qar yağışı müşahidə olunur və yanvar ayında orta temperatur 0-dan bir qədər aşağı düşür. Payız mövsümü Şamaxıda xüsusilə gözəl keçir - üzüm bağları və meşəliklər qızılı rənglərə bürünür. İllik yağıntı miqdarı 400-600 mm arasında dəyişir, dağlıq hissələrdə isə bu rəqəm daha yüksəkdir.
Rayonun təbii sərvətləri olduqca zəngindir. Dağlıq ərazilərdə palıd, fıstıq və vələs meşəlikləri geniş yer tutur. Pirsaat çayı vadisində münbit torpaqlar kənd təsərrüfatı üçün əlverişli şərait yaradır. Şamaxı ərazisində müalicəvi əhəmiyyətli mineral su qaynaqları da mövcuddur. Rayonun cənub hissəsindəki düzənliklərdə yarımsəhra bitki örtüyü yayılmışdır, dağ yamaclarında isə alp çəmənlikləri diqqəti cəlb edir.
Tarix
Şamaxı Azərbaycanın ən qədim yaşayış məntəqələrindən biri hesab olunur. Şəhərin tarixi eramızdan əvvəl V əsrə qədər gedib çıxır. Qədim mənbələrdə şəhər müxtəlif adlarla - Kamaxi, Şamaxi, Şamaxiya kimi xatırlanır. Antik dövr coğrafiyaşünası Ptolemey öz əsərlərində bu şəhəri qeyd etmişdir. Şamaxı uzun əsrlər boyu Şirvanşahlar dövlətinin paytaxtı olmuş və regionun siyasi, iqtisadi, mədəni mərkəzi kimi tanınmışdır.
Şirvanşahlar dövləti VI əsrdən başlayaraq bu ərazidə mövcud olmuş və Şamaxı onun əsas paytaxtı statusunu daşımışdır. Şirvanşahlar sülaləsi Yaxın Şərqin ən uzunömürlü sülalələrindən biri olub, təxminən min il hakimiyyətdə qalmışdır. Bu dövrdə Şamaxı böyük ticarət mərkəzinə çevrilmiş, Böyük İpək Yolu üzərindəki strateji mövqeyi sayəsində şəhər beynəlxalq ticarətdə mühüm rol oynamışdır. Şəhərə Şərqdən və Qərbdən tacirlər gəlir, burada ipək, xalça, zəfəran və digər qiymətli mallar alınıb-satılırdı.
Orta əsrlərdə Şamaxı dəfələrlə xarici işğalçıların hücumuna məruz qalmışdır. Monqol, Teymurilər, Səfəvilər və Osmanlı qoşunları müxtəlif dövrlərdə şəhəri ələ keçirmişlər. XVIII əsrdə Şamaxı xanlığı yarandı və bu dövlət 1805-ci ilə qədər müstəqil fəaliyyət göstərdi. Xanlığın sonuncu hökmdarı Mustafa xan olmuşdur. 1805-ci ildə Şamaxı xanlığı Rusiya imperiyasının tabeliyinə keçdi.
Şamaxı tarixində ən ağır hadisələrdən biri təbii fəlakətlər olmuşdur. Şəhər tarixi boyu bir neçə dəfə güclü zəlzələlərə məruz qalmışdır. 1667-ci il, 1859-cu il və xüsusilə 1902-ci il zəlzələsi şəhərə böyük dağıntılar gətirmişdir. 1859-cu il zəlzələsindən sonra quberniya mərkəzi Şamaxıdan Bakıya köçürüldü ki, bu hadisə şəhərin siyasi əhəmiyyətini azaltdı. 1918-ci ildə isə erməni-daşnak silahlı dəstələri Şamaxıda dinc azərbaycanlı əhaliyə qarşı soyqırımı törətmiş, minlərlə günahsız insan qətlə yetirilmiş, şəhərin tarixi abidələri dağıdılmışdır. Bu hadisə 31 Mart soyqırımının ən faciəli səhifələrindən biri olaraq tarixə düşmüşdür.
Sovet dövründə Şamaxı rayon mərkəzi statusu aldı və müəyyən qədər inkişaf etdi. 1991-ci ildə Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Şamaxının tarixi irsinə maraq yenidən artdı, bərpa işləri aparıldı və turizm infrastrukturu inkişaf etdirildi.
İqtisadiyyat
Şamaxı rayonunun iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatı və turizm üzərində qurulub. Rayon Azərbaycanın ən qədim üzümçülük mərkəzlərindən biri olaraq tanınır. Şamaxı üzümü keyfiyyəti ilə ölkə daxilində və xaricdə məşhurdur. Mədrəsə, Meysəri, Çölüstü kimi kəndlərdə yetişdirilən üzüm sortları şərabçılıq sənayesi üçün əhəmiyyətli xammal bazası təşkil edir. Bundan əlavə, rayonda taxılçılıq, tərəvəzçilik, meyvəçilik və heyvandarlıq da inkişaf etmişdir.
Şamaxıda şərabçılıq xüsusi yer tutur. Hələ qədim dövrlərdən bəri bu ərazidə üzümdən müxtəlif içkilər hazırlanıb. Müasir dövrdə rayonda bir neçə şərab zavodu fəaliyyət göstərir və Şamaxı şərabları ölkənin tanınmış brendlərindən birinə çevrilmişdir. Arıçılıq da rayonun mühüm kənd təsərrüfatı sahələrindən biridir - Şamaxı balı yüksək keyfiyyəti ilə seçilir.
Son illərdə rayonda turizm sektoru sürətlə inkişaf edir. Dövlət proqramları çərçivəsində turizm infrastrukturu genişləndirilmiş, yeni otellər, qonaq evləri və istirahət mərkəzləri tikilmişdir. Xüsusilə Bakıya yaxın olması Şamaxını həftəsonu turizmi üçün cəlbedici məkana çevirir. Ekoturizm, mədəni turizm və kənd turizmi rayonun əsas turizm istiqamətlərini təşkil edir. Sənaye sahəsində isə tikinti materialları istehsalı, yeyinti sənayesi və xalçaçılıq fəaliyyət göstərir.
Bakı-Şamaxı avtomobil yolu yenidən qurulduqdan sonra rayonun nəqliyyat infrastrukturu əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşmışdır. Bu, həm iqtisadi əlaqələrin güclənməsinə, həm də turist axınının artmasına müsbət təsir göstərmişdir.
Görməli yerlər və turizm
Şamaxı görməli yerlər baxımından Azərbaycanın ən zəngin rayonlarından biridir. Rayona gələn turistlər üçün onlarla tarixi abidə, təbiət guşəsi və mədəni məkan mövcuddur.
Cümə məscidi (Şamaxı Cümə məscidi) - şəhərin ən məşhur tarixi abidəsidir. 743-cü ildə inşa edilmiş bu məscid Qafqazda və bütün MDB məkanında ən qədim məscidlərdən biri hesab olunur. Məscid dəfələrlə zəlzələ və müharibələr nəticəsində dağılmış, lakin hər dəfə yenidən bərpa edilmişdir. Son böyük bərpa işləri 2009-2013-cü illərdə aparılmış və məscid əzəmətli görkəminə qaytarılmışdır.
Yeddi Günbəz türbəsi - XVIII əsrə aid olan bu tarixi kompleks Şamaxı xanlarının ailə üzvlərinin dəfn olunduğu məqbərədir. Yeddi günbəzli memarlıq üslubu ilə seçilən bu abidə şəhərin simvollarından birinə çevrilmişdir.
Şamaxı Astrofizika Rəsədxanası - 1959-cu ildə yaradılmış bu rəsədxana dəniz səviyyəsindən 1435 metr yüksəklikdə, Pirsaat dağında yerləşir. Qafqazın ən böyük rəsədxanalarından biri olan bu müəssisə həm elmi mərkəz, həm də turistlər üçün maraqlı ziyarət yeridir. Burada güclü teleskoplar vasitəsilə ulduzları və planetləri müşahidə etmək mümkündür.
Diri Baba türbəsi - XV əsrə aid olan bu türbə Şamaxının Mərəzə qəsəbəsi yaxınlığında, qaya içərisində inşa edilmiş unikal memarlıq abidəsidir. İki mərtəbəli bu türbə qayaya oyulmuş formada tikilmişdir və Azərbaycan memarlığının nadir nümunələrindən sayılır.
Qədim Qəlhəri kəndi və Gülüstan qalası - Şirvanşahlar dövlətinin mühüm müdafiə istehkamlarından biri olan Gülüstan qalasının xarabalıqları tarixin izlərini bu günə qədər daşıyır. Bu qalanı ziyarət edərək orta əsr müdafiə memarlığının nümunələrini görmək mümkündür.
Şamaxı Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi - rayonun tarixini, mədəniyyətini və etnoqrafiyasını əks etdirən eksponatlarla zəngin olan bu muzey turistlər üçün mütləq ziyarət ediləcək yerlər siyahısındadır.
Təbiət sevərlər üçün Şamaxı əsl cənnətdir. Pirsaat çayı vadisindəki meşəliklər, dağ çəmənlikləri, mineral bulaqlar və mağaralar ekoturizm üçün geniş imkanlar yaradır. Xüsusilə yaz və payız aylarında rayonun dağlıq ərazilərində piyadayürüş marşrutları turistlərin böyük marağına səbəb olur.
Mədəniyyət və məşhur şəxsiyyətlər
Şamaxı əsrlər boyu Azərbaycanın mədəni həyatında xüsusi yer tutmuşdur. Bu torpaq onlarla görkəmli şair, alim, dövlət xadimi və sənətkar yetişdirmişdir. Şəhərin mədəni irsi zəngin ədəbi ənənələr, unikal sənətkarlıq növləri və rəngarəng bayram adətləri ilə seçilir.
Şamaxının yetirdiyi ən böyük şəxsiyyətlərdən biri böyük Azərbaycan şairi İmadəddin Nəsimidir. XIV əsrdə yaşamış Nəsimi hürufilik fəlsəfəsinin görkəmli nümayəndəsi olmuş, insan azadlığını və kamilliyini tərənnüm edən əsərləri ilə dünya ədəbiyyatı tarixinə iz salmışdır. Onun "Məndə sığar iki cahan" qəzəli Azərbaycan poeziyasının şah əsərlərindən biri sayılır.
Dahi Azərbaycan şairi Seyid Əzim Şirvani də Şamaxı torpağının yetirmələrindəndir. XIX əsr maarifçilik hərəkatının görkəmli nümayəndəsi olan Şirvani Şamaxıda məktəb açmış, şeirləri ilə cəmiyyəti maarifləndirmişdir. O, satirik şeirləri ilə cəhalətə, nadanlığa qarşı mübarizə aparmışdır.
Böyük Azərbaycan satirik şairi Mirzə Ələkbər Sabir Şamaxıda doğulmuş və burada böyümüşdür. "Hophopnamə" əsəri ilə Azərbaycan ədəbiyyatında yeni səhifə açan Sabirin satirik şeirləri bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Onun "Millət necə tarac olur, olsun, nə işim var?" kimi misraları xalqın yaddaşına həkk olmuşdur.
Bundan başqa, görkəmli yazıçı Seyid Hüseyn Sadiq, şair Məhəmməd Hadi, tarixçi Abbas Qulu Ağa Bakıxanovun əsərlərində tez-tez xatırlanan Şamaxı ədəbi mühiti, XX əsrin əvvəllərində fəaliyyət göstərmiş "Beytüs-Səfa" ədəbi məclisi - bütün bunlar Şamaxının mədəni zənginliyinin göstəricisidir.
Şamaxının mətbəxi də olduqca zəngindir. Rayona məxsus Şamaxı pitisi ölkə miqyasında məşhurdur. Gil qablarda bişirilən bu xörək Şamaxıya gələn hər bir turistin mütləq dadmalı olduğu yeməkdir. Bundan əlavə, müxtəlif növ dolmalar, kabablar, lavaş çörəyi, qutablar və yerli şirniyyatlar rayonun mətbəx mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir. Şamaxı üzümündən hazırlanan doşab, bəhməz kimi məhsullar da xüsusi yer tutur.
Xalçaçılıq Şamaxının ən qədim sənətkarlıq sahələrindən biridir. Şamaxı xalçaları xüsusi naxışları və rəng çalarları ilə seçilir. "Şamaxı", "Qobustan", "Şirvan" tipli xalçalar dünya xalçaçılıq sənətinin nadir nümunələri kimi qiymətləndirilir. Rayonda bu gün də ənənəvi toxuculuq yaşadılır və yerli ustalar qədim naxış ənənələrini davam etdirirlər.
Novruz bayramı Şamaxıda xüsusi coşqu ilə qeyd olunur. Bayram ərəfəsində tonqallar qalanır, süfrələrdə yeddi növ nemət düzülür, milli oyunlar oynanılır. Üzüm yığımı mövsümü də rayonda bayram əhval-ruhiyyəsi yaradır - bu dövrdə kəndlərdə şən mərasimlər keçirilir, insanlar birgə əmək fəaliyyəti ilə məşğul olurlar. Şamaxının mədəni irsi və adətləri bu gün də yerli əhali tərəfindən qorunur və gələcək nəsillərə ötürülür.