Coğrafiya və iqlim
Qobustan Azərbaycan Respublikasının Aran iqtisadi rayonunda yerləşən qədim tarixə malik bir rayondur. Rayon paytaxtı Qobustan şəhəri (əvvəlki adı Mərəzə) Bakıdan təxminən 100 km qərbdə, Şamaxı yolunun üzərində yerləşir. Rayonun ərazisi şimaldan və şimal-qərbdən Şamaxı rayonu, cənub-qərbdən Ağsu rayonu, cənubdan isə Xızı və Abşeron rayonları ilə həmsərhəddir. Qobustanın ərazisi əsasən dağətəyi və düzənlik zonasından ibarətdir. Böyük Qafqaz dağlarının cənub-şərq ətəkləri rayonun şimal hissəsinə doğru uzanır. Ərazidən bir neçə kiçik çay keçir ki, bunlardan ən mühümü Ceyrankəçməz çayıdır. Rayonun cənub hissəsində yarımsəhra landşaftı hökm sürür, palçıq vulkanları geniş yayılıb.
Qobustanın iqlimi əsasən quru subtropik xarakter daşıyır. Yaylar isti və quraq keçir, havanın temperaturu iyul ayında 28-32 dərəcəyə qədər yüksələ bilir. Qışlar nisbətən mülayimdir, lakin bəzən soyuq küləklər əsir və temperatur sıfırın altına düşə bilir. Yağıntılar il ərzində az olur, əsasən yaz və payız aylarında müşahidə edilir. İllik yağıntının miqdarı 300-400 mm civarındadır. Payız fəsli Qobustanda ən xoş dövrlərdən biridir - hava sərin, təbiət isə öz rənglərini dəyişir. Yazda isə qısamüddətli yağışlar ərazini canlandırır və yaşıllıq artır.
Qobustanın ən diqqətçəkən təbii sərvətləri arasında palçıq vulkanları xüsusi yer tutur. Azərbaycanda mövcud olan palçıq vulkanlarının əhəmiyyətli hissəsi məhz bu rayonun ərazisindədir. Bu vulkanlar həm geoloji, həm də turistik baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyır. Rayonun ərazisində neft və qaz yataqları da mövcuddur. Təbii bitki örtüyü əsasən yarımsəhra və quru çöl bitkilərindən ibarətdir, bəzi hissələrdə seyrək kolluqlar və kənd təsərrüfatı sahələri yer alır. Heyvanat aləmi baxımından ərazidə ceyranlar, tülkülər, dovşanlar və müxtəlif quş növləri yaşayır.
Tarix
Qobustan dünyanın ən qədim insan məskənlərindən biri hesab olunur. Bu ərazidə insanların yaşaması hələ daş dövründən - təxminən 40 min il əvvələ gedib çıxır. Qobustanın dünya miqyasında məşhur olan qayaüstü rəsmləri (petroqliflər) məhz bu qədim dövrün izlərini daşıyır. Bu rəsmlər insanların ov səhnələrini, rəqs mərasimlərini, gündəlik həyatını, heyvanları və gəmiləri təsvir edir. 1966-cı ildə əraziyə Dövlət Tarixi-Bədii Qoruğu statusu verildi, 2007-ci ildə isə UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edildi ki, bu da Qobustanın beynəlxalq əhəmiyyətini bir daha təsdiqlədi.
Qədim dövrlərdə bu ərazi Qafqaz Albaniyasının tərkibinə daxil olub. Orta əsrlərdə Qobustan müxtəlif dövlətlərin - Ərəb xilafətinin, Səlcuqluların, Elxanilərin, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin hakimiyyəti altında olmuşdur. XVIII əsrdə bu ərazilər Şamaxı xanlığının tərkibinə daxil idi. Şamaxı xanlığı Azərbaycanın ən güclü xanlıqlarından biri kimi tanınırdı və Qobustan ərazisi onun cənub-şərq hissəsini təşkil edirdi.
XIX əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyasının Cənubi Qafqazı işğal etməsi ilə Qobustan da rus hakimiyyəti altına keçdi. 1813-cü il Gülüstan və 1828-ci il Türkmənçay müqavilələri ilə bu ərazilər rəsmən Rusiya imperiyasına birləşdirildi. Sovet dövründə Qobustan əvvəlcə Şamaxı rayonunun tərkibində idi, lakin 1990-cı ildə müstəqil rayon statusu aldı. Rayonun mərkəzi olan Mərəzə qəsəbəsi 1991-ci ildə Qobustan adlandırıldı və şəhər statusu verildi. Azərbaycanın müstəqilliyindən sonra Qobustan rayonu ölkənin inzibati-ərazi vahidlərindən biri kimi fəaliyyətini davam etdirir.
İqtisadiyyat
Qobustan rayonunun iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatı və heyvandarlıq üzərində qurulub. Rayonun iqlim şəraiti taxılçılıq, üzümçülük və bağçılıq üçün əlverişlidir. Ərazidə buğda, arpa və digər dənli bitkilər əkilir. Üzümçülük və meyvəçilik son illərdə inkişaf etdirilir. Xüsusilə nar, əncir, badam və üzüm becərilməsi geniş yayılıb. Heyvandarlıq sahəsində isə qoyunçuluq və keçiçilik aparıcı rol oynayır. Rayonun otlaq sahələri bu sahənin inkişafına münbit şərait yaradır.
Sənaye baxımından Qobustan o qədər də inkişaf etmiş rayon deyil, lakin kiçik miqyaslı emal müəssisələri fəaliyyət göstərir. Ərazidə yerləşən neft yataqları neft-qaz sənayesinin müəyyən dərəcədə inkişafına şərait yaradır. Tikinti materialları istehsalı, əsasən daş və çınqıl çıxarılması da rayonun iqtisadi həyatında yer tutur. Son illərdə dövlət proqramları çərçivəsində rayonun infrastrukturu yaxşılaşdırılır, yeni yollar çəkilir və sosial obyektlər tikilir.
Turizm Qobustanın iqtisadi inkişafı üçün ən perspektivli sahələrdən biridir. UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilmiş Qobustan Milli Parkı hər il minlərlə yerli və xarici turisti cəlb edir. Palçıq vulkanları, qayaüstü rəsmlər və unikal təbiət mənzərələri turizm potensialını artırır. Ekoturizm, mədəni turizm və elmi turizm sahələrində ciddi imkanlar mövcuddur. Turizm infrastrukturunun daha da genişləndirilməsi rayonun gəlir mənbələrini artıra bilər.
Görməli yerlər və turizm
Qobustanın ən məşhur görməli yeri, şübhəsiz ki, Qobustan Dövlət Tarixi-Bədii Qoruğudur (Qobustan Milli Parkı). Bu qoruq ərazisində 6000-dən çox qayaüstü rəsm qeydə alınıb. Petroqliflər Mezolit dövründən başlayaraq Orta əsrlərə qədər müxtəlif tarixi dövrləri əhatə edir. Rəsmlərdə ov səhnələri, rəqs edən insanlar, öküz arabaları, gəmilər, günəş işarələri və müxtəlif heyvanlar təsvir olunub. Maraqlıdır ki, böyük Norveç səyyahı və alimi Tur Heyerdal Qobustandakı qayıq təsvirlərinin Skandinaviyadakı qayaüstü rəsmlərlə oxşarlığını müəyyən etmiş və bu əraziyə dəfələrlə səfər etmişdir. Qoruğun ərazisində müasir interaktiv muzey fəaliyyət göstərir ki, burada ziyarətçilər multimedia vasitələri ilə qayaüstü rəsmlər və Qobustanın tarixi haqqında ətraflı məlumat ala bilirlər.
Palçıq vulkanları Qobustanın digər unikal təbii abidəsidir. Rayon ərazisində onlarla palçıq vulkanı mövcuddur. Bunlardan ən məşhurları Böyükdaş, Kiçikdaş, Cingirdağ və Yanardağ vulkanlarıdır. Bu vulkanlar vaxtaşırı püskürərək palçıq və qaz çıxarır. Geoloji baxımdan nadir təbiət hadisəsi olan palçıq vulkanları həm elmi, həm də turizm marağı yaradır. Bəzi vulkanların palçığının müalicəvi xüsusiyyətlərə malik olduğu da deyilir.
Qobustan ərazisindəki Qavaldaş (Qaval çalan daş) da məşhur turistik obyektlərdən biridir. Bu böyük daş lövhəyə vurduqda dəf və ya qaval səsinə bənzər səs çıxarır. Qədim insanların bu daşdan musiqi aləti kimi istifadə etdiyi güman edilir. Bundan başqa, rayonun ərazisində bir neçə orta əsrlərə aid məscid, türbə və qala xarabalıqları mövcuddur. Mərəzə kəndi ətrafındakı tarixi abidələr, qədim qəbiristanlıqlar və memarlıq nümunələri də maraq doğurur.
Son illərdə Qobustanda turizm infrastrukturu yaxşılaşdırılıb. Yeni yollar, işarə lövhələri, istirahət zonaları yaradılıb. Bakıdan Qobustana gedən marşrut nisbətən rahatdır və bir günlük ekskursiya üçün idealdır. Xüsusilə yaz və payız aylarında ziyarət etmək daha xoş olur.
Mədəniyyət və məşhur şəxsiyyətlər
Qobustan rayonunun mədəni həyatı Azərbaycanın ümumi mədəni dəyərləri ilə sıx bağlıdır, eyni zamanda özünəməxsus yerli ənənələri də qoruyub saxlayır. Novruz bayramı burada xüsusi təntənə ilə qeyd olunur - tonqallar qalanır, süfrələr bəzənir, şəkərbura, paxlava və digər milli şirniyyatlar hazırlanır. Kənd yerlərində hələ də qədim toy adətləri, el şənlikləri və digər ənənəvi mərasimlər yaşadılır.
Qobustanın mətbəxi Azərbaycan mətbəxinin ən ənənəvi nümunələrini özündə əks etdirir. Burada qutab, lavaşarası yeməklər, müxtəlif ət xörəkləri, təndir çörəyi xüsusi yer tutur. Qoyun ətindən hazırlanan yeməklər - piti, bozbaş, kəlləpaça geniş yayılıb. Rayonun quru iqlimi sayəsində qurudulmuş meyvələr - qaysı qurusu, üzüm qurusu, əncir qurusu yerli mətbəxdə və ticarətdə mühüm yer tutur. Yerli xalçaçılıq və toxuculuq sənətkarlığı da diqqətəlayiqdir - qədim naxışlarla bəzədilmiş xalça və palazlar bu bölgənin sənətkarlıq ənənələrini yaşadır.
Qobustan torpağı bir sıra tanınmış şəxsiyyətlər yetişdirib. Məşhur Azərbaycan şairi Mirzə Ələkbər Sabirin əcdadları Şamaxı-Qobustan bölgəsindən olub. Rayondan çıxmış elm, mədəniyyət və ictimai xadimlər Azərbaycanın müxtəlif sahələrində öz töhfələrini veriblər. Qobustanın qayaüstü rəsmləri ilə bağlı tədqiqatlar aparan arxeoloq İshaq Cəfərzadə bu abidələrin kəşfi və dünyaya tanıdılmasında böyük rol oynamışdır. Onun uzunmüddətli elmi fəaliyyəti sayəsində Qobustan petroqlifləri beynəlxalq elmi ictimaiyyətin diqqətinə çatdırılıb. Həmçinin, rayondan olan müəllimlər, həkimlər və digər ziyalılar yerli cəmiyyətin inkişafında əvəzsiz xidmət göstəriblər.
Bu gün Qobustan həm qədim tarixi irsi, həm unikal təbiəti, həm də mədəni dəyərləri ilə Azərbaycanın ən maraqlı rayonlarından biri olaraq qalır. Buranı ziyarət edən hər kəs minilliklər boyu insanlığın izlərini öz gözləri ilə görə və Azərbaycanın dərin köklərinə nəzər sala bilər.