Coğrafiya və iqlim
Naxçıvan şəhəri Azərbaycan Respublikasının tərkibində muxtar respublika statusuna malik olan Naxçıvan Muxtar Respublikasının paytaxtıdır. Şəhər ölkənin əsas ərazisindən ayrı düşmüş eksklavda, yəni Ermənistan, İran və Türkiyə ilə əhatələnmiş bölgədə yerləşir. Naxçıvan şəhəri Naxçıvançay çayının sahilində, dəniz səviyyəsindən təxminən 800-900 metr yüksəklikdə qərar tutub. Şəhərin şimalında və şərqində dağlıq ərazilər uzanır, cənubunda isə Araz çayı boyunca nisbətən düzən sahələr mövcuddur. Araz çayı Naxçıvanı İrandan ayıran təbii sərhəd rolunu oynayır.
Bölgənin iqlimi kəskin kontinentaldır. Yaylar quru və isti keçir - iyul ayında orta temperatur 28-30 dərəcəyə çatır, bəzən 40 dərəcəni də keçir. Qışlar isə nisbətən soyuq olur, yanvar ayında orta temperatur -5 ilə -8 dərəcə arasında dəyişir, lakin bəzi illərdə -20-yə qədər düşə bilir. Yağıntı miqdarı azdır - ildə orta hesabla 200-300 mm yağış düşür ki, bu da bölgəni yarımsəhra iqlim qurşağına yaxınlaşdırır. Yaz və payız nisbətən qısa, lakin xoşagələn keçir. Yazda dağ yamacları yaşıllaşır, çöl çiçəkləri açılır, payızda isə havalar tez sərinləyir.
Naxçıvan bölgəsi təbii sərvətlərlə zəngindir. Burada duz yataqları, xüsusilə məşhur Duzdağ mədəni var ki, həm sənaye, həm də müalicəvi əhəmiyyət daşıyır. Bölgədə molibden, qurğuşun, sink, travertin və müxtəlif tikinti materialları ehtiyatları mövcuddur. Batabat gölü, Göygöl (Naxçıvandakı) və Batabat yaylaqları bölgənin ən gözəl təbii guşələrindəndir. Şahbuz rayonu ərazisindəki meşələr, Arpaçay vadisi və dağ çəmənlikləri bölgəyə xüsusi yaraşıq verir.
Tarix
Naxçıvan dünyanın ən qədim şəhərlərindən biri hesab olunur. Rəvayətə görə, şəhərin adı Nuh peyğəmbərin adı ilə bağlıdır - "Nəqş-i cahan" (dünyanın bəzəyi) və ya "Naxç" (ilk mənzil, düşərgə) sözlərindən yarandığı güman edilir. Bəzi mənbələrə görə Nuh tufanından sonra Nuhun gəmisi burada - İlandağ yaxınlığında - quruya oturub və ilk məskən burada salınıb. Arxeoloji qazıntılar bölgədə hələ eramızdan əvvəl V-IV minilliklərdə insanların yaşadığını sübut edir. Gəmiqaya qayaüstü rəsmləri bu qədim mədəniyyətin ən parlaq nümunələrindəndir.
Naxçıvan tarixi boyu müxtəlif dövlətlərin tərkibində olub. Eramızdan əvvəlki dövrlərdə Manna, Midiya və Atropatena dövlətlərinin ərazisinə daxil olub. Sonrakı əsrlərdə Roma, Sasani, ərəb, Səlcuq hakimiyyətləri bölgəyə təsir göstərib. XII əsrdə Eldənizlər dövləti zamanında Naxçıvan paytaxt şəhərə çevrilib və öz çiçəklənmə dövrünü yaşayıb. Məhz bu dövrdə böyük memar Əcəmi Naxçıvaninin əsərləri - Möminə Xatun və Yusif ibn Küseyir türbələri ucaldılıb.
XIII əsrdə monqol istilası bölgəyə ağır zərbə vurub. Sonrakı əsrlərdə Teymurilər, Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular və Səfəvilər dövründə Naxçıvan mühüm strateji məntəqə olaraq qalıb. XVIII əsrdə Naxçıvan xanlığı yaradılıb ki, bu xanlıq müstəqil siyasi qurum kimi fəaliyyət göstərib. 1828-ci ildə Türkmənçay müqaviləsi ilə Naxçıvan Rusiya imperiyasına birləşdirilib.
1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması ilə Naxçıvan da bu dövlətin tərkibinə daxil olub, lakin bölgə ətrafında Ermənistanla ciddi ərazi mübahisələri yaranıb. 1921-ci ildə Moskva və Qars müqavilələri ilə Naxçıvanın Azərbaycanın himayəsi altında muxtar statusa malik olması təsbit edilib. Sovet dövründə Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası kimi fəaliyyət göstərib. 1990-cı illərdə Qarabağ müharibəsi dövründə Naxçıvan blokada şəraitində ağır günlər yaşayıb. Heydər Əliyev 1990-1993-cü illərdə Naxçıvan Ali Məclisinin sədri olarkən bölgənin müdafiəsini və idarəçiliyini təşkil edib. Müstəqillik dövründə Naxçıvan sürətlə inkişaf edib, yeni infrastruktur layihələri həyata keçirilib.
İqtisadiyyat
Naxçıvan şəhərinin iqtisadiyyatı son onilliklərdə ciddi dəyişikliklərə uğrayıb. Sovet dövründəki sənaye müəssisələrinin çoxu dağılsa da, müstəqillik illərində yeni istehsal sahələri yaradılıb. Şəhərdə yüngül sənaye, qida sənayesi, tikinti materialları istehsalı və duz hasilatı əsas iqtisadi sahələr arasındadır. Duzdağda duz istehsalı həm sənaye, həm də turizm baxımından mühüm yer tutur.
Kənd təsərrüfatı bölgə iqtisadiyyatında əhəmiyyətli rol oynayır. Araz çayı boyunca düzənliklərdə üzümçülük, meyvəçilik, tütünçülük və taxılçılıq inkişaf edib. Naxçıvanın əriyi, heyvası, badamı və narı bölgədən kənarda da məşhurdur. Dağlıq ərazilərdə heyvandarlıq, xüsusilə qoyunçuluq mühüm yer tutur. Son illərdə arıçılıq da geniş yayılıb - dağ balı xüsusi keyfiyyəti ilə seçilir.
Turizm potensialı böyükdür və getdikcə daha çox diqqət çəkir. Tarixi abidələr, müalicəvi mineral sular, Duzdağ fizioterapiya mərkəzi və dağ turizmi imkanları hər il minlərlə turistin bölgəyə gəlməsinə səbəb olur. Türkiyə və İranla sərhəd ticarəti də yerli iqtisadiyyatın canlanmasına kömək edir. Naxçıvan Beynəlxalq Hava Limanı şəhərin xarici dünya ilə əlaqəsini təmin edən əsas nəqliyyat qovşağıdır.
Görməli yerlər və turizm
Naxçıvan şəhəri və onun ətrafı tarixi abidələr və görməli yerlərlə son dərəcə zəngindir. Şəhərin simvolu hesab olunan Möminə Xatun türbəsi XII əsrə aiddir və böyük memar Əcəmi Naxçıvani tərəfindən inşa olunub. Bu on iki guşəli möhtəşəm türbə Azərbaycan memarlığının şah əsərlərindən biri sayılır və UNESCO-nun Dünya İrs siyahısına daxil edilməsi üçün namizəd göstərilib. Eyni memarın digər əsəri olan Yusif ibn Küseyir türbəsi (Atababa günbəzi) də şəhərdə yerləşir və XII əsrin nadir memarlıq incilərindəndir.
Naxçıvan Xan Sarayı XVIII əsrə aid tarixi binadır və bölgənin xanlıq dövrünün yadigarıdır. İmamzadə kompleksi isə dini-memarlıq abidəsi olaraq ziyarətçilərin diqqətini çəkir. Şəhərdə fəaliyyət göstərən Naxçıvan Dövlət Tarix Muzeyi, Heydər Əliyev Muzeyi, Xalça Muzeyi və Bayraq Muzeyi zəngin ekspozisiyaları ilə maraq doğurur.
Şəhərdən kənara çıxdıqda Əlincəqala - Culfa rayonunda yerləşən, dəniz səviyyəsindən 1810 metr yüksəklikdə qərar tutan möhtəşəm qala diqqəti cəlb edir. Bu qala tarix boyu müdafiə istehkamı kimi istifadə olunub və alınmaz hesab edilib. Gəmiqaya petroqlifləri - eramızdan əvvəl III-I minilliyə aid qayaüstü rəsmlər bölgənin ən qədim mədəniyyət abidələrindəndir.
Duzdağ həm tarixi, həm də müalicəvi turizm baxımından unikal yerdir. Burada minillərdir duz çıxarılır, eyni zamanda yeraltı duz mağaralarında astma, bronxit və tənəffüs yolları xəstəlikləri müalicə olunur. Batabat gölü və ətrafındakı yaylaqlar dağ turizmi həvəskarları üçün ideal məkandır - yayda burada çadır qurmaq, at sürmək və təbiətin qoynunda istirahət etmək mümkündür. Aşağı Buzqov kəndi yaxınlığındakı mineral su bulaqları, Sirab mineral su mənbəyi və Badamlı mineral suyu da bölgənin təbii sərvətləri sırasındadır.
Mədəniyyət və məşhur şəxsiyyətlər
Naxçıvanın mədəni irsi çox zəngin və çoxqatlıdır. Burada qədim adət-ənənələr nəsillərdən-nəsillərə ötürülərək yaşadılır. Novruz bayramı xüsusi təntənə ilə qeyd olunur - tonqallar qalanır, süfrələr bəzənir, qonum-qonşuya pay göndərilir. Naxçıvanda Novruzun hər çərşənbəsi öz xüsusiyyətləri ilə fərqlənir və bayram süfrəsində mütləq paxlava, şəkərbura və qoğal olur.
Naxçıvan mətbəxi Azərbaycan mətbəxinin ayrılmaz hissəsi olmaqla yanaşı, özünəməxsus yerli dadları ilə seçilir. Duz qoğalı (duzlu qoğal), əriştə aşı, doyma, təndir çörəyi, qaysı qurusu ilə hazırlanan yeməklər, kələ-paça, kəsmik və müxtəlif növ dolmalar buranın xarakterik yeməkləridir. Naxçıvanda bişirilən təndir çörəyinin dadı ayrıca qeyd olunmalıdır - onu dadanlar heç vaxt unutmur.
Sənətkarlıq sahəsində xalçaçılıq, keçəçilik, dulusçuluq və misgərlik əsrlərdir davam edən ənənələrdir. Naxçıvan xalçaları öz naxışları, rəng çalarları və toxunma texnikası ilə digər bölgələrdən fərqlənir.
Naxçıvan torpağı bir çox görkəmli şəxsiyyətlər yetişdirib. Bunların arasında ilk növbədə XII əsr memarı Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvani qeyd olunmalıdır ki, onun yaratdığı türbələr dünya memarlıq tarixinə daxil olub. Azərbaycanın ümummilli lideri Heydər Əliyev siyasi fəaliyyətinin mühüm mərhələsini burada keçirib. Görkəmli yazıçı və dramaturq Hüseyn Cavid Naxçıvanda doğulub - onun ev-muzeyi bu gün də fəaliyyət göstərir. Böyük rəssam Bəhruz Kəngərli Azərbaycan təsviri sənətinin banilərindən biri kimi tanınır və Naxçıvanın övladıdır. Həmçinin yazıçı Məmməd Səid Ordubadi, şair Məhəmməd Tağı Sidqi, alim Yusif Məmmədəliyev və başqa tanınmış şəxsiyyətlər bu torpağın yetirmələridir.
Bu gün Naxçıvan şəhəri müasir görünüşü, abadlığı və tarixi irsi ilə Azərbaycanın ən maraqlı şəhərlərindən biri olaraq həm yerli, həm də xarici turistləri özünə cəlb edir. Şəhərdə yeni parklar, bulvarlar, mehmanxanalar inşa olunub, küçələr yenidən qurulub və Naxçıvan ənənə ilə müasirliyin harmoniyasını yaşadan bir məkana çevrilib.