Coğrafiya və iqlim
Naftalan Azərbaycanın qərbində, Kiçik Qafqaz dağlarının ətəklərində, Kür-Araz ovalığının qərb hissəsində yerləşən kiçik, lakin dünya miqyasında tanınan şəhərdir. Şəhər Gəncə-Qazax iqtisadi rayonunun tərkibinə daxildir və Göranboy rayonu ilə həmsərhəddir. Naftalan Bakıdan təxminən 320 km qərbdə, Gəncə şəhərindən isə cəmi 50 km cənub-şərqdə yerləşir. Şəhərin ərazisindən Naftalançay keçir ki, bu kiçik çay da öz adını məhz buradakı məşhur neft yataqlarından alıb. Ətraf ərazilər əsasən düzənlik və yarımsəhra landşaftı ilə xarakterizə olunur, lakin qərbə doğru irəlilədikcə dağətəyi zona başlayır.
Naftalanın iqlimi mülayim-isti yarımsəhra tipinə aiddir. Yaylar isti və quru keçir, havanın temperaturu iyul ayında orta hesabla 25-28 dərəcə olur, bəzən 35-38 dərəcəyə qədər yüksəlir. Qışlar nisbətən mülayimdir, yanvar ayının orta temperaturu 1-3 dərəcə arasında dəyişir, lakin bəzən şaxtalar da müşahidə edilir. İllik yağıntının miqdarı 300-400 mm civarındadır ki, bu da regionun quruluğunu göstərir. Payız və yaz fəsilləri xoş keçir, xüsusilə mart-may və sentyabr-noyabr ayları müalicə kurortuna gələn turistlər üçün ən əlverişli dövr hesab olunur.
Şəhərin əsas təbii sərvəti, şübhəsiz ki, müalicəvi naftalan neftidir. Bu neft növü dünyada yalnız burada hasil olunur və onun müalicəvi xüsusiyyətləri elmi şəkildə sübut edilmişdir. Ətraf ərazilərdə yarımsəhra bitki örtüyü - yovşan, şoran bitkiləri, efemerlərlə yanaşı, suvarılan torpaqlarda müxtəlif kənd təsərrüfatı bitkiləri yetişdirilir. Şəhərin yaxınlığında kiçik meşəlik sahələr də mövcuddur.
Tarix
Naftalanın tarixi onun müalicəvi nefti ilə sıx bağlıdır. Bu ərazidə neftin mövcudluğu və onun şəfaverici xassələri qədim zamanlardan məlumdur. Hələ VII əsrdə yaşamış böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi öz əsərlərində Naftalanın müalicəvi yağından bəhs etmişdir. Orta əsr səyyahları və tacirləri bu bölgədən keçərkən yerli əhalinin dəri xəstəlikləri, oynaq ağrıları və digər xəstəliklərin müalicəsi üçün qara rəngli qatı neftdən istifadə etdiyini qeyd etmişlər. Rəvayətə görə, hətta uzaq ölkələrdən karvanlarla gəlib bu neftdən aparırdılar.
Orta əsrlərdə bu ərazi müxtəlif dövlətlərin - Atabəylər, Elxanilər, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin, daha sonra isə Səfəvilər imperiyasının tərkibində olmuşdur. XVIII əsrdə Gəncə xanlığının ərazisinə daxil olan Naftalan bölgəsi, xanlığın süqutu və Rusiya imperiyasının Cənubi Qafqazı işğalından sonra çar Rusiyasının hakimiyyəti altına keçdi.
Naftalanın müasir tarixinin başlanğıcı XIX əsrin sonlarına təsadüf edir. 1890-cı illərdə alman mühəndis E.İ. Yeqer burada neft quyuları qazdırmış və naftalan neftinin müalicəvi xüsusiyyətlərini tədqiq etməyə başlamışdır. O, naftalan neftini "Naftalan" adı ilə Avropada satışa çıxarmış və bu neft qısa müddət ərzində beynəlxalq şöhrət qazanmışdır. Sovet dövründə, 1926-cı ildə burada ilk sanatoriya açılmış və Naftalan ittifaq əhəmiyyətli müalicə kurortu statusu almışdır. 1930-40-cı illərdə müalicə bazası genişləndirilmiş, yeni sanatoriyalar tikilmişdir.
İkinci Dünya müharibəsi illərində Naftalan neftindən cəbhədə yaralanan əsgərlərin müalicəsində geniş istifadə olunmuşdur. Müharibədən sonra kurort daha da inkişaf etmiş, yeni müalicə müəssisələri, sanatoriyalar və mehmanxanalar inşa edilmişdir. 1967-ci ildə Naftalana şəhər statusu verilmişdir. Azərbaycan müstəqilliyini qazandıqdan sonra, 2003-cü ildə Naftalan respublika tabeli şəhər statusunu almışdır. Son illərdə şəhərdə ciddi yenidənqurma və modernləşdirmə işləri aparılmış, yeni müasir kurort kompleksləri inşa edilmişdir.
İqtisadiyyat
Naftalanın iqtisadiyyatı demək olar ki, tamamilə müalicəvi turizm və naftalan neftinin hasilatı üzərində qurulmuşdur. Şəhərin əsas gəlir mənbəyi sanatoriya-kurort xidmətləridir. Burada fəaliyyət göstərən çoxsaylı sanatoriyalar, müalicə mərkəzləri və mehmanxanalar hər il minlərlə yerli və xarici turistə xidmət göstərir. Naftalan nefti ilə müalicə prosedurları - neft vannası, neftlə masaj, neft sarğıları və digər prosedurlar şəhərin iqtisadi fəaliyyətinin əsas istiqamətini təşkil edir.
Son illərdə turizm infrastrukturuna böyük investisiyalar yatırılmışdır. "Qəşəm İsmayılov adına Naftalan Müalicə Mərkəzi", "Chinar Hotel & Spa Naftalan", "Qarabağ Resort" və digər müasir komplekslər açılmışdır. Bu müəssisələr beynəlxalq standartlara uyğun xidmət göstərir və şəhərin turizm potensialını əhəmiyyətli dərəcədə artırmışdır. Xüsusilə Rusiya, Türkiyə, İran, Almaniya, Gürcüstan və Ərəb ölkələrindən gələn turistlər burada müalicə kursu keçirlər.
Kənd təsərrüfatı şəhərin iqtisadiyyatında nisbətən kiçik paya malikdir. Ətraf kənd yerlərində üzümçülük, taxılçılıq, tərəvəzçilik və heyvandarlıqla məşğul olunur. Bununla yanaşı, şəhərdə kiçik sənaye müəssisələri, ticarət və xidmət sektoru da fəaliyyət göstərir. Dövlət tərəfindən Naftalanın Azad İqtisadi Zona elan edilməsi planları da müzakirə olunmuşdur ki, bu da gələcəkdə əlavə investisiyaların cəlb edilməsinə kömək edə bilər.
Naftalan neftinin kosmetika və əczaçılıq sənayesində istifadəsi də iqtisadi baxımdan perspektivli sahədir. Hazırda naftalan nefti əsasında məlhəmlər, kremlər və digər kosmetik vasitələr istehsal olunur və həm yerli, həm də xarici bazarlarda satılır.
Görməli yerlər və turizm
Naftalanın əsas cazibə mərkəzi, sözsüz ki, naftalan nefti ilə müalicə imkanlarıdır. Dünyada analoqu olmayan bu müalicəvi neft, dəri xəstəlikləri (psoriaz, ekzema, dermatit), oynaq və sümük xəstəlikləri (artrit, artroz, osteoxondroz), sinir sistemi xəstəlikləri, ginekoloji problemlər və bir çox digər xəstəliklərin müalicəsində effektiv nəticələr verir. Turistlər əsasən 10-15 günlük müalicə kursu keçirlər ki, bu müddət ərzində neft vannaları, müxtəlif fizioterapiya prosedurları və digər müalicə üsulları tətbiq olunur.
Naftalan Neft Muzeyi şəhərin ən maraqlı görməli yerlərindən biridir. Bu unikal muzey naftalan neftinin tarixinə, onun kəşfinə, müalicəvi xüsusiyyətlərinə və hasilatına həsr olunmuşdur. Muzey ekspozisiyasında naftalan neftinin dünyada tanınması, burada müalicə olunan məşhur insanlar haqqında məlumatlar, qədim müalicə alətləri və digər maraqlı eksponatlar nümayiş etdirilir. Muzey şəhərə gələn hər bir turistin mütləq ziyarət etdiyi məkandır.
Ağacların üzərində əyələnən çəlləklər muzey ekspozisiyası - şəhərdə orijinal bir sərgi mövcuddur ki, burada naftalan nefti ilə müalicə olunaraq sağalmış xəstələrin qoyub getdiyi əsa və qoltuqağacları nümayiş etdirilir. Bu, naftalan neftinin müalicəvi gücünün ən parlaq sübutudur və turistlər üçün böyük maraq doğurur.
Şəhərin ətrafında Göygöl Milli Parkına, Gəncə şəhərinə və Goranboy rayonundakı tarixi abidələrə günübirlik turlar təşkil olunur. Naftalan özü nisbətən kiçik şəhər olsa da, yaşıllıqlar içərisində gəzinti parkları, istirahət bağları və müasir kurort infrastrukturu turistlərə rahat və xoş vaxt keçirmək imkanı verir. Şəhərdəki yeni tikilmiş otellərin və sanatoriyaların gözəl memarlığı da diqqəti cəlb edir.
Bundan əlavə, Naftalan yaxınlığında orta əsr qəbiristanlıqları, qədim yaşayış yerlərinin qalıqları və bir neçə tarixi əhəmiyyətə malik məscid və ziyarətgah yerləşir. Arxeoloji qazıntılar zamanı ərazidə tunc dövrünə aid müxtəlif tapıntılar aşkar edilmişdir ki, bu da bölgənin qədim yaşayış məskəni olduğunu sübut edir.
Mədəniyyət və məşhur şəxsiyyətlər
Naftalan kiçik bir şəhər olsa da, zəngin mədəni həyata malikdir. Şəhərdə Azərbaycanın ümumi mədəni dəyərləri - Novruz bayramı, Ramazan bayramı, Qurban bayramı geniş şəkildə qeyd olunur. Xüsusilə Novruz bayramı günlərində şəhərdə tonqallar qalanır, bayram süfrələri açılır, milli oyunlar oynanılır. Yerli əhali qonaqpərvərliyi ilə tanınır və kurort şəhəri olaraq müxtəlif ölkələrdən gələn qonaqlarla ünsiyyət Naftalanın çoxmədəniyyətli mühitini formalaşdırmışdır.
Naftalanın mətbəxi bütövlükdə Qərbi Azərbaycan mətbəxinin xüsusiyyətlərini daşıyır. Burada ənənəvi Azərbaycan yeməkləri - plov, dolma, kabab, bozbaş, piti geniş yayılmışdır. Yerli mətbəxdə xüsusilə qutab, xəngəl və müxtəlif növ şirniyyatlar - paxlava, şəkərbura sevilir. Sanatoriya və otellərin restoranlarında həm milli, həm də beynəlxalq mətbəx nümunələri təqdim olunur.
Şəhər və ətraf bölgələrdə xalça toxuculuğu, dulusçuluq və naxış sənəti kimi ənənəvi sənətkarlıq sahələri qorunub saxlanılmışdır. Yerli ustalar tərəfindən hazırlanan xalçalar, saxsı məmulatları və bəzək əşyaları turistlər üçün əla suvenir hesab olunur.
Naftalan öz müalicəvi xüsusiyyətləri ilə dünya miqyasında tanınmışdır. Tarix boyu bir çox tanınmış insanlar burada müalicə almışdır. Sovet dövründə çoxsaylı görkəmli incəsənət xadimləri, idmançılar və siyasətçilər Naftalanda müalicə kursu keçmişlər. Şəhərdə yaşamış və fəaliyyət göstərmiş həkimlər, tədqiqatçılar naftalan neftinin beynəlxalq tanınmasında böyük rol oynamışlar. Xüsusilə naftalan neftinin müalicəvi xassələrini elmi şəkildə araşdıran professor Yusif Qarayev və digər Azərbaycan alimləri bu sahədə əvəzsiz xidmətlər göstərmişlər.
Bu gün Naftalan Azərbaycanın "müalicə paytaxtı" kimi tanınır. Hər il burada keçirilən beynəlxalq tibb konfransları, müalicəvi turizm forumları şəhərin mədəni və elmi həyatını canlandırır. Naftalan neftinin dünya miras siyahısına daxil edilməsi üçün müraciət edilməsi də müzakirə olunan məsələlər sırasındadır. Şəhər kiçik olsa da, onun dünya tibbin tarixindəki yeri böyükdür və bu unikal təbii sərvət Azərbaycanın beynəlxalq brendlərindən biri olaraq qalmaqdadır.