Coğrafiya və iqlim
Göygöl rayonu Azərbaycanın qərbində, Kiçik Qafqaz dağlarının şimal-şərq ətəklərində yerləşir. Rayon şimaldan Samux və Goranboy, şərqdən Yevlax, cənub-şərqdən Bərdə, cənubdan Ağdam və Xocalı, qərbdən isə Daşkəsən və Gəncə şəhəri ilə həmsərhəddir. Rayonun inzibati mərkəzi Göygöl şəhəridir ki, bu şəhər uzun müddət Xanlar adı ilə tanınıb və 2008-ci ildə Göygöl adlandırılıb.
Rayonun ərazisi relyef baxımından olduqca rəngarəngdir. Cənub və cənub-qərb hissəsi dağlıq zonaya aiddir və burada Murovdağ silsiləsinin ətəkləri uzanır. Hündürlük bəzi yerlərdə 2000-3000 metrə çatır. Şimal və şimal-şərq hissəsi isə nisbətən düzənlik və düzənlikə yaxın öndağlıq zonasıdır. Kürəkçay rayonun əsas su arteriyasıdır və dağlardan axıb düzənliyə doğru hərəkət edir. Bundan əlavə, Gəncəçay və bir sıra kiçik çaylar da rayonun ərazisindən keçir.
Rayonun ən məşhur təbii incisi, şübhəsiz ki, Göygöl-dür. Bu göl 1139-cu ildə baş vermiş güclü zəlzələ nəticəsində Kəpəz dağının bir hissəsinin uçaraq Ağsu çayının yatağını bağlaması ilə yaranıb. Dəniz səviyyəsindən təxminən 1556 metr yüksəklikdə yerləşən göl 2,5 kilometr uzunluğa və 800 metr enə malikdir. Göygöl suyunun ecazkar mavi-yaşıl rəngi ilə seçilir və bu rəng ona adını verib. Göl ətrafında Göygöl Milli Parkı yaradılıb ki, bu park nadir flora və fauna növlərini qoruyur. Milli parkın ərazisində Göygöldən başqa Maralgöl, Zəligöl, Ağgöl, Şamlıgöl və digər kiçik göllər də mövcuddur - ümumilikdə bu zonada 8-ə yaxın göl var.
İqlimi baxımından rayon müxtəlif iqlim qurşaqlarını özündə birləşdirir. Düzənlik hissədə mülayim-isti, yarımsəhra iqlimi hökm sürür. Yaylar isti və quru keçir, havanın temperaturu iyul ayında orta hesabla 25-28 dərəcəyə çatır. Dağlıq hissədə isə iqlim daha soyuq və rütubətlidir, yay aylarında belə hava sərin olur. Qışlar düzənlikdə mülayim, dağlıq ərazilərdə isə soyuq və qarlı keçir. Yanvar ayının orta temperaturu düzənlikdə 0-2 dərəcə, dağlıq hissədə isə mənfi 5-10 dərəcə arasında dəyişir. İllik yağıntının miqdarı düzənlikdə 300-400 mm, dağlıq zonada isə 600-900 mm arasındadır. Payız fəsli xüsusilə gözəl keçir - meşələr sarı, qırmızı və narıncı rənglərə boyanır və Göygöl ətrafı bu mövsümdə əsl cənnətə çevrilir.
Rayonun meşələri Kiçik Qafqazın ən zəngin meşə örtüklərindən biridir. Burada palıd, fıstıq, vələs, cökə, ağcaqayın və digər ağac növləri geniş yayılıb. Meşələrdə cüyür, çöl donuzu, qonur ayı, vaşaq, canavar və müxtəlif quş növləri yaşayır. Göygöl Milli Parkında 76 ağac və kol növü, 423-dən çox bitki növü, 20-dən artıq məməli heyvan növü qeydə alınıb.
Tarix
Göygöl rayonunun ərazisi çox qədim zamanlardan məskunlaşıb. Arxeoloji qazıntılar göstərir ki, bu torpaqlarda Tunc dövründən etibarən insanlar yaşayıb. Bölgə Qafqaz Albaniyası dövlətinin tərkibində olub və Albaniya mədəniyyətinin mühüm hissəsini təşkil edib. Ərazidə tapılan qədim yaşayış yerləri, keramika nümunələri və digər maddi mədəniyyət qalıqları bunu təsdiq edir.
Orta əsrlərdə bu bölgə müxtəlif dövlətlərin - Səlcuqların, Atabəylərin, Elxanilərin, Qaraqoyunluların, Ağqoyunluların və Səfəvilərin hakimiyyəti altında olub. Bölgə Gəncə şəhərinə yaxınlığı sayəsində həmişə strateji əhəmiyyət daşıyıb. Gəncə isə əsrlər boyu Azərbaycanın ən böyük şəhərlərindən biri olub.
1139-cu ildə bölgədə baş vermiş dağıdıcı zəlzələ yalnız Göygölü yaratmaqla qalmayıb, həm də bölgənin tarixində dərin iz buraxıb. Gəncə və ətraf ərazilər böyük dağıntılara məruz qalıb, minlərlə insan həlak olub.
XVIII əsrdə bölgə Gəncə xanlığının tərkibinə daxil idi. 1804-cü ildə Rusiya imperiyası Gəncəni işğal etdikdən sonra bütün bölgə rus hakimiyyəti altına keçdi. XIX əsrin ortalarından etibarən çar hökuməti bu əraziyə alman kolonistləri köçürdü. 1819-cu ildə alman mühacirləri burada Helenendorf (indiki Göygöl şəhəri) adlı koloniyanı yaratdılar. Bu hadisə şəhərin tarixində mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Alman kolonistləri burada üzümçülük, şərabçılıq və sənətkarlığı inkişaf etdirdilər, Avropa memarı üslubunda binalar tikdilər. Helenendorf qısa müddətdə bölgənin ən abadlaşmış yaşayış məntəqələrindən birinə çevrildi.
Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra, 1926-cı ildə şəhər Xanlar adlandırıldı - bu ad Azərbaycan inqilabçısı Xanlar Safarəliyevə həsr olunmuşdu. Rayon da Xanlar rayonu kimi tanındı. 1941-ci ildə İkinci Dünya müharibəsi zamanı Sovet hökuməti alman əsilli əhalini Orta Asiyaya və Qazaxıstana deportasiya etdi. Bu, şəhərin mədəni mənzərəsini ciddi şəkildə dəyişdirdi.
Sovet dövründə rayon kənd təsərrüfatı və sənaye istehsalı sahəsində inkişaf etdi. Burada şərab zavodları, konserv fabrikləri və digər müəssisələr fəaliyyət göstərdi. 1991-ci ildə Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra rayon yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoydu.
2008-ci il aprelin 25-də Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin fərmanı ilə Xanlar rayonu Göygöl rayonu, Xanlar şəhəri isə Göygöl şəhəri adlandırıldı. Bu qərar rayonun ən məşhur təbii sərvəti olan Göygölün adını əbədiləşdirmək məqsədi daşıyırdı.
İqtisadiyyat
Göygöl rayonunun iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatı, emal sənayesi və turizm sahələrinə əsaslanır. Rayonun müxtəlif relyefi və iqlim şəraiti çeşidli iqtisadi fəaliyyətlərə imkan yaradır.
Kənd təsərrüfatında üzümçülük xüsusi yer tutur. Helenendorf dövründən qalan ənənələr bu gün də yaşadılır və rayonda keyfiyyətli üzüm sortları yetişdirilir. Bundan əlavə, taxılçılıq, tütünçülük, meyvəçilik və tərəvəzçilik geniş yayılıb. Dağlıq ərazilərdə heyvandarlıq - xüsusilə qoyunçuluq və maldarlıq - əsas məşğuliyyət sahəsidir. Rayonun düzənlik hissələrində pambıqçılıq da inkişaf etdirilmişdir.
Sənaye sahəsində rayonun ən tanınmış müəssisəsi Göygöl şərab zavodudur. Bu zavodun tarixi alman kolonistlərinin dövründən başlayır və Azərbaycanın ən qədim şərabçılıq müəssisələrindən biri sayılır. Burada istehsal olunan şərablar respublika daxilində və xaricdə tanınır. Emal sənayesinin digər sahələrinə konserv istehsalı, un dəyirmanları və kiçik sənaye müəssisələri daxildir.
Son illərdə turizm rayonun iqtisadiyyatında getdikcə artan rol oynayır. Göygöl Milli Parkı, Maralgöl və digər təbii gözəlliklər hər il minlərlə yerli və xarici turisti cəlb edir. Rayonda ekoturizm, dağ turizmi və mədəni turizm potensialı böyükdür. Yeni mehmanxanalar, istirahət evləri və turizm infrastrukturu yaradılır. Dövlət proqramları çərçivəsində bölgənin turizm potensialının tam açılması istiqamətində layihələr həyata keçirilir.
Rayonun yol infrastrukturu Gəncə şəhərinə yaxınlıq sayəsində nisbətən yaxşı inkişaf edib. Gəncə-Göygöl yolu əsas nəqliyyat arteriyası rolunu oynayır. Gəncə beynəlxalq hava limanının mövcudluğu da bölgəyə turist axınını asanlaşdırır.
Görməli yerlər və turizm
Göygöl rayonu həm təbiət gözəllikləri, həm də tarixi-memarlıq abidələri ilə zəngindir. Rayonun əsas turizm cazibə mərkəzləri bunlardır:
Göygöl Milli Parkı - rayonun və bütün Azərbaycanın ən gözəl təbiət abidələrindən biridir. 2008-ci ildə yaradılan milli park 12.755 hektar ərazini əhatə edir. Parkın əsas incisi olan Göygöl dəniz səviyyəsindən 1556 metr yüksəklikdə, Kəpəz dağının ətəyində yerləşir. Gölün suyu o qədər şəffafdır ki, 10-12 metr dərinliyə qədər görmək mümkündür. Suyun temperaturu yay aylarında belə 17-18 dərəcədən yuxarı qalxmır. Göl ətrafında yürüyüş cığırları, baxış meydançaları və istirahət zonları var.
Maralgöl - Göygöldən bir qədər yuxarıda, dağların qoynunda yerləşən bu kiçik göl öz sakitliyi və əsrarəngiz gözəlliyi ilə seçilir. Adını əvvəllər sahillərinə gələn marallardan alıb. Gölün ətrafında sıx meşəlik var və buraya yalnız piyada yolla çatmaq mümkündür ki, bu da gölün toxunulmaz təbiətini qorumaqdadır.
Kəpəz dağı - 3066 metr hündürlüyə malik olan bu dağ alpinistlər və dağ yürüyüşü həvəskarları üçün cəlbedici məkandır. Dağın zirvəsindən ətrafa açılan mənzərə heyrətamizdir. Kəpəz dağı həm də Azərbaycan poeziyasında və folklorunda tez-tez xatırlanan bir simvoldur.
Alman memarlığı nümunələri - Göygöl şəhərinin mərkəzində XIX əsr alman kolonial memarlığının nümunələri qorunub saxlanıb. Bu binalar qırmızı kərpicdən tikilmiş, Avropa üslublu evlərdir. Alman-Lutheran kilsəsi (1854-cü il) şəhərin ən tanınmış tarixi binalarından biridir. Hazırda bu kilsə muzeyə çevrilib və şəhərin alman keçmişini əks etdirən eksponatlar burada nümayiş olunur.
Göygöl Rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi - rayonun tarixini, mədəniyyətini və etnoqrafiyasını əks etdirən zəngin kolleksiyaya malikdir. Muzeyda arxeoloji tapıntılar, alman kolonistlərin dövrünə aid əşyalar, milli geyimlər və məişət əşyaları nümayiş olunur.
Hacıkənd - rayonun dağlıq hissəsindəki bu qəsəbə təmiz havası və mənzərəli təbiəti ilə istirahət yeri kimi tanınır. Hacıkənd ətrafında müxtəlif tarixi abidələr və qədim yaşayış yerləri var.
Qədim karvansaralar və körpülər - rayon ərazisində orta əsrlərə aid karvansara qalıqları və daş körpülər mövcuddur. Bunlar bölgənin qədim ticarət yolları üzərində yerləşdiyini sübut edir.
Turizm baxımından rayonun bütün mövsümlərdə cəlbediciliyi var. Yaz və yay aylarında Göygöl və Maralgölə səyahətlər, dağ yürüyüşləri, ekoturizm; payızda meşələrin rəng çalarlarını seyr etmək; qışda isə dağlıq ərazilərdə qar mənzərələri turistləri cəlb edir.
Mədəniyyət və məşhur şəxsiyyətlər
Göygöl rayonunun mədəniyyəti Azərbaycan milli mədəniyyətinin zəngin ənənələrini özündə birləşdirir, eyni zamanda alman kolonistlərinin miras qoyduğu unikal mədəni elementlərlə fərqlənir. Bu iki mədəniyyətin qovuşması Göygölə xüsusi kolorit verir.
Rayonda Novruz bayramı xüsusi təntənə ilə qeyd olunur. Çərşənbə axşamları tonqallar qalanır, şənliklər təşkil olunur, süfrələrə ənənəvi bayram yeməkləri düzülür. Bundan əlavə, Qurban bayramı, Ramazan bayramı və digər milli bayramlar geniş qeyd edilir. Kənd yerlərində toy adətləri, el şənlikləri və yığıncaqlar hələ də qədim ənənələrə uyğun keçirilir.
Göygöl mətbəxi Azərbaycanın qərb bölgəsi mətbəxinin tipik nümayəndəsidir. Burada xəngəl, düşbərə, dovğa, dolma və müxtəlif kabab növləri geniş yayılıb. Dağlıq ərazilərdə yetişdirilən bal, pendir və yağ xüsusi keyfiyyəti ilə seçilir. Üzümçülük ənənəsi sayəsində evdə hazırlanan şirə (bişirilmiş üzüm şirəsi), doşab və müxtəlif mürəbbələr süfrənin ayrılmaz hissəsidir. Rayonun meşə ərazilərindən toplanan yabanı meyvələr - zoğal, alça, itburnu, böyürtkən - həm təzə, həm də qurudulmuş şəkildə istehlak olunur.
Sənətkarlıq sahəsində xalçaçılıq, dulusçuluq və ağac oymaçılığı ənənəvi sənət növləridir. Bölgənin xalçaları Gəncə-Qazax xalça qrupuna aiddir və öz orijinal naxışları ilə tanınır.
Rayondan bir sıra tanınmış şəxsiyyətlər çıxıb. Rayonun ilk adını daşıyan Xanlar Safarəliyev (1885-1907) Azərbaycan inqilabçısı olub, bolşevik hərəkatının fəal iştirakçısı idi. Gənc yaşında öldürülmüş və Sovet dövründə qəhrəman elan edilmişdir.
Mehdi Hüseynzadə (1918-1944) - İkinci Dünya müharibəsinin qəhrəmanı, partizan hərəkatının iştirakçısı. İtaliyada faşistlərə qarşı mübarizə aparmış, "Mixaylo" ləqəbi ilə tanınmışdır. Ölümündən sonra Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. O, Göygöl rayonunun Toxunoba kəndində anadan olmuşdur və bu gün onun xatirəsi rayonda ehtiramla yaşadılır.
Rayonla bağlı mədəni həyatda Helenendorf dövrünün irsi xüsusi yer tutur. Alman kolonistləri tərəfindən gətirilmiş şərabçılıq mədəniyyəti, memarlıq ənənələri və məişət tərzi Azərbaycan mədəniyyəti ilə maraqlı sintez yaradıb. Bu gün şəhərdə alman irsini qoruyan muzey fəaliyyət göstərir və bu unikal tarix turistlərə təqdim olunur.
Göygöl həm də ədəbiyyat və incəsənətdə öz əksini tapıb. Göygöl mənzərəsi bir çox Azərbaycan rəssamının əsərlərində əks olunub, şairlər və yazıçılar bu diyarın gözəlliyini vəsf ediblər. Xüsusilə Göygöl gölü Azərbaycan romantizminin sevimli mövzularından biri olub.
Rayonda mədəni həyatın canlanması istiqamətində müxtəlif tədbirlər keçirilir. İldə bir neçə dəfə musiqi festivalları, sənət sərgiləri və mədəni bayramlar təşkil olunur. Gəncə şəhərinə yaxınlıq da rayonun mədəni həyatına müsbət təsir göstərir, çünki Gəncə Azərbaycanın ikinci böyük şəhəri olaraq mədəni mərkəz funksiyasını yerinə yetirir.