Coğrafiya və iqlim
Beyləqan rayonu Azərbaycanın cənub-şərq hissəsində, Kür-Araz ovalığının mərkəzi ərazisində yerləşir. Rayon şimaldan Ağcabədi, şərqdən İmişli, cənubdan Füzuli və qərbdən Ağdam rayonları ilə həmsərhəddir. Ərazinin böyük hissəsi düzənlikdən ibarətdir və Mil düzü adlanan geniş ovalıq rayonun əsas coğrafi xüsusiyyətini təşkil edir. Rayonun ərazisindən Araz çayının qolları keçir, həmçinin Qarasu çayı bölgənin su ehtiyatlarını formalaşdıran başlıca axarlardandır.
Beyləqanın iqlimi yarımsəhra və quru çöl tipinə aiddir. Yaylar çox isti və quru keçir - iyul ayında orta temperatur 27-30 dərəcəyə çatır, bəzən isə 40 dərəcəni belə aşır. Qışlar nisbətən mülayim olur, yanvar ayında orta temperatur 1-3 dərəcə arasında dəyişir. İllik yağıntı miqdarı 250-350 mm civarındadır ki, bu da bölgəni Azərbaycanın ən quraq ərazilərindən birinə çevirir. Yazda qısa müddətli yağışlar olur, payız isə adətən quru və sərin keçir.
Rayonun təbii sərvətləri əsasən torpaq ehtiyatları və su qaynaqları ilə bağlıdır. Mil düzünün münbit torpaqları kənd təsərrüfatı üçün əlverişli şərait yaradır. Ərazidə böyük meşə massivləri olmasa da, çay kənarlarında tuqay meşələrinə rast gəlinir. Ağgöl Milli Parkı rayonun şimal-şərq hissəsində yerləşir və Azərbaycanın ən mühüm ekoloji ərazilərindən biridir. Bu göl və ətraf sulaq sahələr çoxlu sayda quş növünə, xüsusən köçəri quşlara ev sahibliyi edir.
Tarix
Beyləqanın tarixi çox qədim dövrləra gedib çıxır. Bu ərazi Qafqaz Albaniyası dövlətinin tərkibində olmuş və qədim mənbələrdə "Paytakaran" vilayətinin bir hissəsi kimi qeyd edilmişdir. Orta əsrlərdə Beyləqan böyük və çiçəklənən bir şəhər idi. Ərəb coğrafiyaşünasları və tarixçiləri bu şəhəri Azərbaycanın ən mühüm ticarət və mədəniyyət mərkəzlərindən biri kimi təsvir etmişlər. Orta əsr Beyləqan şəhəri (indiki Örənqala) İpək Yolunun üzərində yerləşirdi və beynəlxalq ticarətdə mühüm rol oynayırdı.
VII əsrdə ərəb işğalları zamanı Beyləqan böyük müqavimət göstərmiş, lakin nəticədə ərəb xilafətinin tərkibinə daxil edilmişdir. Bu dövrdə şəhərdə İslam mədəniyyəti yayılmağa başlamış, yeni məscidlər və mədrəsələr tikilmişdir. X-XII əsrlərdə Beyləqan yenidən inkişaf dövründə olmuş, Eldənizlər dövlətinin mühüm şəhərlərindən birinə çevrilmişdir. Şəhərdə sənətkarlıq, xüsusilə dulusçuluq, toxuculuq və metalişləmə yüksək səviyyəyə çatmışdır.
1221-ci ildə monqol qoşunları Beyləqanı dağıtmış və şəhər ağır zərbə almışdır. Bu hadisə şəhərin tarixində dönüş nöqtəsi oldu - qədim Beyləqan bir daha əvvəlki əzəmətinə qayıda bilmədi. Monqolların hücumu zamanı şəhər əhalisi böyük itkilər vermişdir. Sonrakı əsrlərdə bölgə müxtəlif dövlətlərin - Elxanilər, Teymurilər, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu hakimiyyətləri altında olmuşdur.
XVIII əsrdə Azərbaycan xanlıqları dövründə Beyləqan ərazisi Qarabağ xanlığının tərkibinə daxil idi. 1813-cü il Gülüstan müqaviləsindən sonra bölgə Rusiya imperiyasının hakimiyyəti altına keçdi. Sovet dövründə 1930-cu ildə rayon olaraq təşkil edilmiş, əvvəlcə Jdanov adı ilə tanınmışdır. 1989-cu ildə rayona tarixi adı - Beyləqan qaytarılmışdır. Azərbaycanın 1991-ci ildə müstəqilliyini bərpa etməsindən sonra Beyləqan müstəqil dövlətin inzibati vahidi kimi inkişaf etməyə davam etmişdir.
İqtisadiyyat
Beyləqan rayonunun iqtisadiyyatında kənd təsərrüfatı aparıcı rol oynayır. Mil düzünün münbit torpaqları və suvarma imkanları sayəsində əkinçilik geniş yayılmışdır. Rayonda əsasən pambıq, taxıl, günəbaxan, tütün və müxtəlif tərəvəz növləri becərilir. Son illərdə pambıqçılığın bərpası istiqamətində ciddi addımlar atılmış, müasir texnologiyalara əsaslanan pambıq emalı müəssisələri yaradılmışdır.
Heyvandarlıq rayonun iqtisadiyyatında ikinci mühüm sahədir. Qaramal, qoyun və quşçuluq yerli əhalinin əsas məşğuliyyət sahələrindən biridir. Rayonda süd və ət istehsalı yerli bazarı təmin etməklə yanaşı, qonşu rayonlara da ixrac olunur. Son dövrdə müasir fermer təsərrüfatlarının yaradılması və dövlət dəstəyi sayəsində heyvandarlıq sahəsində müəyyən irəliləyişlər əldə edilmişdir.
Sənaye sahəsində rayonda ərzaq emalı, tikinti materiallarının istehsalı və kiçik miqyaslı istehsal müəssisələri fəaliyyət göstərir. Beyləqan Sənaye Parkının yaradılması istiqamətində layihələr həyata keçirilir ki, bu da gələcəkdə rayonun iqtisadi potensialını artıracaq. Həmçinin rayonda neft-qaz sektoruna xidmət göstərən bəzi müəssisələr də mövcuddur.
Turizm potensialı baxımından Beyləqanın hələ tam açılmamış imkanları var. Örənqala arxeoloji abidəsi və Ağgöl Milli Parkı beynəlxalq turizm baxımından cəlbedici obyektlərdir. Ekologiya turizmi, tarixi turizm və ovçuluq turizmi inkişaf etdirilə bilər. Bu sahədə infrastrukturun yaxşılaşdırılması və tanıtım işlərinin gücləndirilməsi rayonun turizm gəlirlərini artıra bilər.
Görməli yerlər və turizm
Beyləqanın ən mühüm tarixi abidəsi Örənqala (qədim Beyləqan şəhəri) arxeoloji kompleksidir. Bu abidə UNESCO-nun Dünya İrs Siyahısına namizəd kimi irəli sürülmüşdür. Örənqala rayonun mərkəzindən təxminən 3-4 km aralıda yerləşir və orta əsr şəhər mədəniyyətinin nadir nümunəsidir. Arxeoloji qazıntılar zamanı burada şəhər qalalarının qalıqları, məscid təməlləri, hamam binaları, saxsı borulardan ibarət su kəmərləri, dulusçuluq sobaları və minlərlə məişət əşyası tapılmışdır. Tapıntılar V-XIII əsrlərə aiddir və şəhərin uzun tarixini əks etdirir.
Ağgöl Milli Parkı rayonun təbiət zənginliklərinin tacıdır. 17,924 hektar ərazini əhatə edən bu park 2003-cü ildə yaradılmışdır. Parkda 140-dan çox quş növü, o cümlədən qızılqaz, qu quşu, qutan, qaşqaldağ və digər nadir növlər yaşayır. Göl və ətraf bataqlıq ərazilər köçəri quşların qışlama və yuvalama yeri kimi böyük ekoloji əhəmiyyət daşıyır. Ornitoloji turizm üçün bu park əvəzsiz məkandır.
Rayonda həmçinin bir neçə orta əsr məscid və türbə qalıqları mövcuddur. Beyləqan Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Örənqaladan tapılmış əşyaların bir hissəsini nümayiş etdirir və ziyarətçilərə bölgənin zəngin tarixi haqqında məlumat verir. Rayon mərkəzindəki Heydər Əliyev Parkı yerli əhalinin istirahət yeri kimi istifadə etdiyi gözəl yaşıl zonadır.
Rayonun müxtəlif kəndlərində qədim qəbiristanlıqlar, kurqanlar və digər arxeoloji abidələr var. Bu ərazilər hələ tam tədqiq olunmamışdır və gələcəkdə yeni kəşflər gözlənilir. Tarix sevərlər və arxeoloqlar üçün Beyləqan əsl xəzinə sayıla bilər.
Mədəniyyət və məşhur şəxsiyyətlər
Beyləqan əhalisinin mədəni həyatı Azərbaycanın ümumi milli adət-ənənələri ilə sıx bağlıdır. Novruz bayramı burada xüsusi təntənə ilə qeyd olunur - tonqallar qalanır, süfrələrdə şəkərbura, paxlava, səməni və digər bayram yeməkləri yer alır. Kənd yerlərində hələ də qədim toy adətləri, xınayaxdı mərasimləri və el şənlikləri canlı şəkildə yaşadılır. Rayonda aşıq sənəti və muğam ənənələri güclü kök salmışdır.
Beyləqan mətbəxi Azərbaycanın Mil-Muğan bölgəsinə xas olan dadlarla zəngindir. Qutab, kətə, lavaşarası kabab, dovğa, piti və müxtəlif növ plov yerli mətbəxin əsas yeməkləridir. Rayonda hazırlanan qaymaqlı bal və süd məhsulları xüsusi dadı ilə seçilir. Payız aylarında qurudulmuş meyvələrin, xüsusilə əncir və heyvanın hazırlanması geniş yayılmışdır.
Sənətkarlıq sahəsində Beyləqan xüsusilə xalçaçılıq və dulusçuluq ənənələri ilə tanınır. Örənqala qazıntılarından tapılmış çoxsaylı saxsı məmulatları sübut edir ki, burada dulusçuluq sənəti yüzillərlə inkişaf etmişdir. Xalçaçılıq ənənəsi günümüzə qədər gəlib çatmış, yerli xalçalar xarakterik naxışları və rəng uyumu ilə seçilir.
Beyləqandan bir sıra tanınmış şəxsiyyətlər çıxmışdır. Əli Kərimli (siyasətçi), Zəhmət Şahverdiyev (alim), Həsən Həsənov (hərbiçi) bu rayonun yetirmələri arasındadır. Sovet dövründə rayondan çıxmış bir sıra elm və mədəniyyət xadimləri Azərbaycanın inkişafına öz töhfələrini vermişlər. Müstəqillik dövründə isə Beyləqandan olan gənclər müxtəlif sahələrdə - idman, elm, incəsənət və hərbi xidmətdə uğurlar qazanmaqda davam edirlər.
Rayonda mədəni həyatın canlanması istiqamətində son illərdə müəyyən addımlar atılmışdır. Yeni mədəniyyət evləri, kitabxanalar və idman obyektləri istifadəyə verilmişdir. Beyləqan Dövlət Dram Teatrı və yerli musiqi kollektivləri rayonun mədəni həyatına canlılıq qatır. Hər il keçirilən rayon günü şənlikləri və mədəni tədbirlər yerli əhalini bir araya gətirir.