Coğrafiya və iqlim
Bakı Azərbaycan Respublikasının paytaxtı və ən böyük şəhəridir. Şəhər Abşeron yarımadasının cənub sahilində, Xəzər dənizinin qərb kənarında yerləşir. Coğrafi baxımdan Bakı unikal bir mövqeyə malikdir - şəhər əsasən dəniz səviyyəsindən aşağıda, təxminən -28 metr hündürlükdə yerləşir ki, bu da onu dünyanın dəniz səviyyəsindən ən aşağıda olan paytaxtlarından birinə çevirir. Şəhərin ümumi ərazisi Abşeron yarımadasının böyük hissəsini, həmçinin Xəzər dənizindəki bir neçə adanı əhatə edir.
Bakının relyefi nisbətən düzənlikdir, lakin şəhərin qərb və şimal-qərb hissələrində hündürlük tədricən artır. Şəhərin ətrafında Böyükdağ, Bayıldağ və Yasamaldağ kimi alçaq təpələr mövcuddur. Abşeron yarımadasında bir sıra kiçik göllər var ki, bunların arasında Böyükşor gölü, Masazır gölü (çəhrayı rəngi ilə məşhur duzlu göl) və Binəqədi gölü xüsusilə diqqəti çəkir. Masazır gölü son illərdə qeyri-adi çəhrayı rəngi sayəsində yerli və beynəlxalq turistlərin maraq mərkəzinə çevrilib.
Bakının iqlimi yarımsəhra subtropik iqlimdir. Yaylar isti və quru keçir, iyul ayında orta temperatur 26-28 dərəcə olsa da, bəzən 40 dərəcəni keçən günlər də müşahidə olunur. Qışlar mülayim və az yağıntılıdır, yanvar ayında orta temperatur 3-4 dərəcə təşkil edir. Bakının ən xarakterik iqlim xüsusiyyəti güclü küləklərdir - şəhər tarixən "Küləklər şəhəri" adlandırılıb. Xüsusilə payız və qış aylarında əsən şimal küləyi - "xəzri" və cənub küləyi - "gilavar" şəhərin iqlimini formalaşdıran əsas amillərdir. İllik yağıntı miqdarı təxminən 200-300 mm arasında dəyişir ki, bu da Bakını Azərbaycanın ən quraq bölgələrindən birinə çevirir.
Bakının təbii sərvətləri arasında ən əhəmiyyətlisi, şübhəsiz, neft və qaz yataqlarıdır. Abşeron yarımadasında və Xəzər dənizinin dibində zəngin karbohidrogen ehtiyatları mövcuddur. Bundan əlavə, yarımadada palçıq vulkanları geniş yayılıb - dünyada mövcud olan palçıq vulkanlarının böyük hissəsi məhz Azərbaycanda, xüsusilə Bakı və ətrafında yerləşir. Abşeron yarımadasının təbii bitki örtüyü yarımsəhra tiplidir, lakin şəhər daxilində geniş parklar və yaşıllıq zonaları salınıb.
Tarix
Bakı dünyanın ən qədim şəhərlərindən biridir və insanların bu ərazidə məskunlaşma tarixi minilliklər öncəsinə gedib çıxır. Abşeron yarımadasında aparılan arxeoloji qazıntılar burada hələ Daş dövründən insan yaşayışının olduğunu göstərir. Qobustandakı qaya rəsmləri - petroqliflər təxminən 10-12 min il əvvələ aiddir və 2007-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilib. Bu qaya rəsmlərində insanların gündəlik həyatı, ov səhnələri, rəqs edən insanlar və hətta qayıqlar təsvir olunub.
Bakının yazılı mənbələrdə adı ilk dəfə eramızın V əsrində çəkilir, lakin şəhərin yaşayış məntəqəsi kimi tarixi bundan çox-çox əvvələ gedib çıxır. Ərəb coğrafiyaşünasları VIII-X əsrlərdə Bakını neft mənbələri ilə zəngin bir şəhər kimi təsvir etmişlər. Bakının nefti hələ o dövrlərdə ticarət əhəmiyyəti daşıyırdı və bölgəyə diqqəti artırırdı.
XII əsrdə Bakı Şirvanşahlar dövlətinin mühüm şəhərlərindən birinə çevrildi. Bu dövrdə şəhərin müdafiə qalaları, o cümlədən İçərişəhər divarları möhkəmləndirildi. XV əsrdə Şirvanşahlar öz paytaxtlarını Bakıya köçürdülər və məşhur Şirvanşahlar Saray Kompleksi bu dövrdə inşa edildi. Bu saray kompleksi bu gün də Bakının ən dəyərli memarlıq abidələrindən biridir.
XVI əsrdə bölgə Səfəvilər və Osmanlı imperiyaları arasında mübarizə meydanına çevrildi. Bakı dəfələrlə əl dəyişdirdi. XVIII əsrdə mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi ilə Bakı xanlığı yarandı. Xanlıq 1747-ci ildən 1806-cı ilə qədər mövcud oldu. Bu dövrdə Bakı nisbətən müstəqil siyasi qurum kimi fəaliyyət göstərdi, lakin ətrafdakı güclü dövlətlərin təzyiqi altında idi.
1806-cı ildə Bakı xanlığı Rusiya imperiyası tərəfindən işğal edildi və 1813-cü il Gülüstan müqaviləsi ilə rəsmən Rusiyanın tərkibinə qatıldı. Bu dövrdən sonra Bakının taleyi köklü şəkildə dəyişdi. XIX əsrin ikinci yarısında Bakıda neft sənayesinin sürətli inkişafı başladı. 1846-cı ildə Bakıda dünyada ilk dəfə sənaye üsulu ilə neft quyusu qazıldı. Bu hadisə Bakının beynəlxalq arenada tanınmasına və "neft paytaxtı" adını qazanmasına səbəb oldu.
XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəlləri Bakının "qızıl dövrü" hesab olunur. Nobel qardaşları, Rotşildlər və yerli milyonçular - Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Musa Nağıyev, Murtuza Muxtarov, Şəmsi Əsədullayev kimi şəxsiyyətlər burada neft sənayesinə böyük investisiyalar qoydular. Bu dövrdə şəhərin memarlıq siması tamamilə dəyişdi - Avropalı memarlar tərəfindən layihələndirilmiş möhtəşəm binalar ucaldıldı, geniş küçələr, bulvarlar salındı.
1918-ci il 28 may tarixində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan edildi - bu, müsəlman Şərqində ilk demokratik respublika idi. Bakı bu respublikanın paytaxtı oldu. Lakin cəmi 23 ay yaşayan bu dövlət 1920-ci il aprelin 28-də Sovet Rusiyası tərəfindən işğal edildi və Bakı Sovet Azərbaycanının paytaxtına çevrildi.
Sovet dövründə Bakı böyük sənaye şəhərinə çevrildi. İkinci Dünya müharibəsi zamanı Bakı nefti SSRİ-nin müharibə maşınını hərəkətə gətirən əsas yanacaq mənbəyi idi - ölkənin neft hasilatının təxminən 70-75 faizi Bakıdan təmin olunurdu. Bu strateji əhəmiyyət Bakını Almaniyanın hərbi planlarında da mühüm hədəfə çevirmişdi.
1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Bakıda "Qara Yanvar" faciəsi baş verdi. Sovet ordusunun şəhərə yeritdiyi qoşunlar dinc əhaliyə atəş açdı, yüzlərlə insan həlak oldu. Bu hadisə Azərbaycan xalqının müstəqillik iradəsini daha da möhkəmləndirdi. 1991-ci il oktyabrın 18-də Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdi və Bakı yenidən müstəqil dövlətin paytaxtı oldu.
Müstəqillik dövründə, xüsusilə Heydər Əliyevin prezidentliyi zamanı Bakı böyük inkişaf yolu keçdi. 1994-cü ildə imzalanan "Əsrin müqaviləsi" Bakını yenidən beynəlxalq neft sənayesinin mərkəzinə çevirdi. XXI əsrdə isə şəhər sürətli modernləşmə dövrü yaşadı, yeni memarlıq layihələri həyata keçirildi, beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi etdi.
İqtisadiyyat
Bakı Azərbaycan iqtisadiyyatının ürəyidir. Ölkənin ümumi daxili məhsulunun böyük hissəsi burada istehsal olunur. Şəhər tarixən neft sənayesi ilə tanınıb və bu gün də enerji sektoru Bakı iqtisadiyyatının əsas sütunlarından birini təşkil edir. SOCAR (Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti) şəhərin ən böyük sənaye müəssisəsidir və ölkənin neft-qaz hasilatını, emalını və ixracını idarə edir.
Neft sənayesindən əlavə, Bakıda müxtəlif sənaye sahələri inkişaf edib. Neft-kimya, maşınqayırma, yüngül sənaye, yeyinti sənayesi və tikinti materialları istehsalı şəhərin əsas sənaye sahələri arasındadır. Son illərdə informasiya texnologiyaları, maliyyə xidmətləri və logistika kimi sahələr də sürətlə inkişaf edir. Bakıda bir neçə sənaye parkı və sərbəst iqtisadi zona yaradılıb ki, bu da investisiyaların cəlb edilməsinə kömək edir.
Xəzər dənizinin sahilindəki strateji mövqeyi Bakını mühüm ticarət və nəqliyyat qovşağına çevirir. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri, Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri və Cənub Qaz Dəhlizi layihəsi Bakını Avropanın enerji təhlükəsizliyində mühüm oyunçuya çevirib. Bundan əlavə, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu xətti Bakını Avropa ilə birbaşa dəmir yolu ilə birləşdirir.
Bakıda Heydər Əliyev Beynəlxalq Hava Limanı ölkənin ən böyük aeroportunudur və Avropanın, Asiyanın və Yaxın Şərqin bir çox şəhərlərinə birbaşa uçuşlar təmin edir. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı (Ələt limanı) isə Xəzər dənizində ən müasir limandır və Çindən Avropaya uzanan "Orta Dəhliz" ticarət marşrutunun əsas nöqtələrindən birini təşkil edir.
Turizm Bakı iqtisadiyyatının getdikcə böyüyən bir sektorudur. Şəhər son illərdə beynəlxalq səviyyəli tədbirlərə - Eurovision 2012, Birinci Avropa Oyunları 2015, Formula 1 Azərbaycan Qran Prisi (2017-ci ildən), UEFA Avropa Çempionatı 2020 oyunlarına ev sahibliyi edərək turizm potensialını nümayiş etdirib. Bu tədbirlər Bakının beynəlxalq tanınırlığını artırıb və turist axınını sürətləndirib. Şəhərdə çoxlu beş ulduzlu otellər, restoran və əyləncə mərkəzləri mövcuddur.
Kənd təsərrüfatı şəhərin özündə əhəmiyyətli rol oynamasa da, Bakı ətrafındakı qəsəbə və kəndlərdə bağçılıq, tərəvəzçilik və zeytun yetişdirilməsi ilə məşğul olunur. Abşeron yarımadasının zəfəranı isə tarixən məşhur olub.
Görməli yerlər və turizm
Bakı zəngin tarixi və müasir memarlığın harmoniyası ilə seçilən bir şəhərdir. Burada hər bir turistin zövqünə uyğun görməli yerlər tapmaq mümkündür.
Şəhərin ən dəyərli tarixi abidəsi İçərişəhərdir (Qala). 2000-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilmiş bu qədim yaşayış məntəqəsi XII əsr qala divarları ilə əhatə olunub. İçərişəhərdə dar daş küçələr, qədim karvansaralar, məscidlər və hamam binaları hələ də qorunmaqdadır. Buranın ən tanınmış abidəsi Qız Qalasıdır - XII əsrə aid bu silindrşəkilli bürc şəhərin simvoluna çevrilib. Qalanın tikiliş məqsədi barədə müxtəlif fərziyyələr mövcuddur - müdafiə qalası, atəşpərəstlik məbədi, rəsədxana kimi versiyalar irəli sürülür.
Şirvanşahlar Saray Kompleksi XV əsrə aid möhtəşəm memarlıq incisidir. Saray, divanxana, türbə, məscid, hamam və digər tikililərdən ibarət olan bu kompleks Azərbaycan memarlığının ən gözəl nümunələrindən biridir. UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısına daxil olan bu abidə hər il minlərlə turisti cəlb edir.
Bakı Bulvarı (Dənizkənarı Milli Park) şəhərin ən sevimli istirahət yerlərindən biridir. 1909-cu ildə salınmış bu bulvar müxtəlif dövrlərdə genişləndirilərək bu gün təxminən 25 km uzunluğa çatıb. Bulvar boyunca gəzinti yolları, parklar, fəvvarələr, kafelər, kiçik gölməçə, Venesiya üslublu kanallar və müxtəlif əyləncə mərkəzləri yerləşir.
Heydər Əliyev Mərkəzi dünyaca məşhur memarçı Zaha Hadidin layihəsi əsasında inşa edilmiş müasir memarlıq şah əsəridir. 2012-ci ildə açılmış bu bina dalğavarı forması ilə diqqəti çəkir və dünyanın ən gözəl binalarından biri hesab olunur. Mərkəzdə müxtəlif sərgilər, konfranslar və mədəni tədbirlər keçirilir.
Alov Qüllələri (Flame Towers) Bakının müasir simvolu hesab edilən üç qüllədən ibarət kompleksdir. Alov şəklində layihələndirilmiş bu qüllələr gecələr LED ekranlarla işıqlandırılır və şəhərin panoramik mənzərəsinin ayrılmaz hissəsidir. Qüllələr otellər, yaşayış binaları və ofislərdən ibarətdir.
Atəşgah (Atəşpərəstlər Məbədi) Bakının Suraxanı qəsəbəsində yerləşən XVII-XVIII əsrlərə aid məbəddir. Burada təbii qazın yer səthinə çıxaraq alışması nəticəsində "əbədi od" yaranıb. Tarixən Hindistandan gələn zərdüşt və hindu zəvvarlar burada ibadət edirdilər. Bu unikal abidə 2007-ci ildə dövlət tarixi-memarlıq qoruğu elan edilib.
Yanardağ Bakının şimalında yerləşən təbii qaz yatağıdır. Dağın yamacında daim yanan təbii od mənzərəsi turistləri valeh edir. Bu fenomen Azərbaycanın "Odlar Yurdu" adlandırılmasının əsas səbəblərindən biridir.
Qobustan Milli Parkı Bakıdan təxminən 60 km cənubda yerləşir. Burada 6000-dən çox qaya üzərində petroqlif, qədim insan düşərgələrinin qalıqları və palçıq vulkanları mövcuddur. Roma imperatoru Domitiyanın legionu haqqında latın dilində yazılmış qaya kitabəsi burada tapılıb ki, bu da Roma imperiyasının bu bölgəyə qədər yetişdiyini sübut edir.
Azərbaycan Milli Muzeyi (Nizami Gəncəvi adına Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi, İncəsənət Muzeyi, Azərbaycan Tarixi Muzeyi) şəhərdəki ən mühüm muzeylərdən bəziləridir. Azərbaycan Tarixi Muzeyi ölkənin ən qədim dövrdən müasir dövrə qədər tarixini əks etdirən zəngin kolleksiyaya malikdir. Azərbaycan Xalça Muzeyi isə dünyada yeganə xalça muzeylərindən biridir - orijinal xalça formasında layihələnmiş binada Azərbaycan xalçaçılığının min illik tarixi nümayiş olunur.
Bakı Fənicuları şəhərin mərkəzindən Dağüstü Parka qalxır. Buradan Bakının möhtəşəm panoramik mənzərəsi açılır. Dağüstü Parkda Şəhidlər Xiyabanı yerləşir - burada 20 Yanvar faciəsi və Qarabağ müharibəsi şəhidləri dəfn edilib.
Bunlardan əlavə, Bibiheybət Məscidi, Təzəpir Məscidi, Bakı Olimpiya Stadionu, ASAN Xidmət binaları, Dəniz Mall, Neftçilər Prospekti, Nizami küçəsi (piyada zonası), Fountain Square (Fəvvarələr Meydanı) və Bülbülün evi kimi yerlər Bakının turistik cəlbediciliyini artırır.
Mədəniyyət və məşhur şəxsiyyətlər
Bakı əsrlər boyu Qafqazın və bütün Şərqin mədəniyyət mərkəzlərindən biri olub. Şəhər müxtəlif mədəniyyətlərin qovuşduğu, Şərq ilə Qərbin harmoniya içində yaşadığı unikal mühitə malikdir. Bu çoxmədəniyyətlilik Bakının memarlığında, mətbəxində, musiqisində və gündəlik həyatında açıq-aşkar hiss olunur.
Bakıda mədəni həyat çox zəngindir. Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrı 1911-ci ildən fəaliyyət göstərir və Qafqazın ən qədim opera teatrlarından biridir. Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası, Azərbaycan Dövlət Dram Teatrı, Gənc Tamaşaçılar Teatrı və onlarla digər teatr şəhərin mədəni həyatını zənginləşdirir.
Azərbaycan muğamı UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahısına daxildir və Bakı bu sənətin beşiyi hesab olunur. Beynəlxalq Muğam Mərkəzi şəhərin mərkəzində yerləşir və muğam sənətinin qorunması, təbliği üçün fəaliyyət göstərir. Hər il Bakıda muğam festivalları, caz festivalları və beynəlxalq musiqi tədbirləri keçirilir.
Bakının mətbəxi son dərəcə zəngin və dadlıdır. Şəhərdə ənənəvi Azərbaycan yeməkləri ilə yanaşı, dünya mətbəxinin ən müxtəlif nümunələri təqdim olunur. Bakılılar xüsusilə plov (şah plov, sabzı plov, qaralı plov), dolma, piti, dürək, qutab, lüləkabab və balıq yeməkləri ilə tanınırlar. Xəzər dənizindən tutulan nərə balığı və qara kürü Bakı mətbəxinin nadir delikatesləridir. Bakının çay mədəniyyəti də xüsusi yer tutur - armudu (incəbelli) stəkanlarda çay içmək azərbaycanlıların gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsidir.
Bakı xalçaçılıq sənətinin ən mühüm mərkəzlərindən biridir. Bakı xalçaları xüsusi ornamentləri və rəng çalarları ilə dünyada tanınır. Şəhərdə həmçinin misgərlik, zərgərlik, dulusçuluq və tikmə sənətkarlığı davam etdirilir.
Bayramlar və adətlər baxımından Novruz bayramı Bakıda ən geniş qeyd olunan bayramdır. Yazın gəlişini simvolizə edən bu bayram martın 20-21-də qeyd olunur və ona hazırlıq həftələr əvvəl başlanır. Çərşənbələr boyunca tonqal qalamaq, səməni cücərtmək, şəkərbura, pakhlava və şəkərçörəyi bişirmək Bakının Novruz ənənələridir.
Bakı çoxlu sayda dünya şöhrətli şəxsiyyətlər yetişdirib. Bunlar arasında:
Üzeyir Hacıbəyli (1885-1948) - bütün müsəlman Şərqinin ilk opera bəstəkarı. 1908-ci ildə Bakıda "Leyli və Məcnun" operasını səhnəyə qoymuşdur. Azərbaycanın dövlət himninin müəllifidir.
Müslüm Maqomayev (1942-2008) - dünyaca məşhur opera və estrada müğənnisi. SSRİ-nin ən populyar müğənnilərindən biri olmuş, milyonlarla insanın sevimcisinə çevrilmişdir.
Rəşid Behbudov (1915-1989) - görkəmli müğənni və aktyor. Xüsusilə "Arşın mal alan" filmindəki rolu ilə tanınmış, səsinin gözəlliyi ilə dünya səhnələrində çıxış etmişdir.
Hacı Zeynalabdin Tağıyev (1838-1924) - neft milyonçusu və xeyriyyəçi. Azərbaycanda ilk qız məktəbini, teatr binasını, toxuculuq fabrikini inşa etdirmiş, xalqın maariflənməsinə böyük töhfə vermişdir.
Lev Landau (1908-1968) - Bakıda anadan olmuş Nobel mükafatlı fizik. Nəzəri fizika sahəsində fundamental tədqiqatları ilə dünya elminə əvəzsiz töhfə vermişdir.
Mstislav Rostropoviç (1927-2007) - Bakıda anadan olmuş dünyanın ən görkəmli violonçel ifaçılarından biri və dirijor.
Qaray Qarayev (1918-1982) - tanınmış bəstəkar. "Yeddi gözəl" və "İldırımlı yollarla" baletlərinin müəllifidir.
Tofiq Bəhramov (1925-1993) - futbol hakimi. 1966-cı il dünya çempionatının finalında verdiyiy qərar ilə futbol tarixinə düşmüşdür.
Mikayıl Müşfiq (1908-1938) - lirik şeirləri ilə tanınan istedadlı şair. Repressiya qurbanlarındandır.
Hüseyn Cavid (1882-1941) - dramaturq və şair, Azərbaycan dramaturgiyasının banilərindən biri.
Müasir dövrdə isə Bakı dünyaca tanınan idmançılar, elm adamları, sənətçilər və iş adamları yetişdirməyə davam edir. Şəhərin kosmopolit mühiti, zəngin tarixi irsi və müasir inkişaf dinamikası onu həm yaşamaq, həm də ziyarət etmək üçün cəlbedici bir məkana çevirir.