Yerin Dərinliyindəki Gizli Nəhəng Qayalar Maqnit Sahəsini Necə Şəkilləndirir?

Yerin ən dərin qatlarına çatmaq, hətta kosmosda səyahət etməkdən qat-qat daha çətin bir prosesdir. İnsanlar planetimizdən təxminən 25 milyard kilometr uzağa səyahət edə bilsələr də, yer qabığının altına yalnız 12 kilometrdən bir qədər çox qazıntı aparmaq mümkün olub. Bu kəskin məhdudiyyət alimlərin qabığın çox dərinliyində nələrin olduğunu hələ də az bilməsinə səbəb olur. Lakin yeni bir araşdırma Yerin daxilindəki ən əsas daxili sərhəddə – manto və nüvə arasındakı bölgədə gözlənilməz maqnit davranışını ortaya çıxarıb. Məhz bu bölgədə alimlər planetin maqnit sahəsinə milyon illərdir təsir edən nəhəng, gizli strukturların izini tapıblar.

"Nature Geoscience" jurnalında yayımlanan bu tədqiqatda Liverpul Universitetinin rəhbərlik etdiyi qrup, mantiya qatının əsasında yerləşən iki nəhəng, həddindən artıq isti qaya formasiyasının altındakı maye xarici nüvəyə təsir etdiyinə dair güclü maqnit dəlilləri tapıb. Bu strukturlar təxminən 2900 kilometr dərinlikdə, Afrika və Sakit Okeanının altında yerləşir. Tədqiqat göstərir ki, ətrafı qütbdən-qütbə uzanan soyuq materialdan ibarət həlqə ilə əhatə olunmuş bu böyük, bərk, superqızdırılmış qaya kütlələri uzun illər ərzində Yerin maqnit sahəsinin formalaşmasında rol oynayıb. Bu qeyri-adi istilik paylanması planetimizin maqnit dinamikasını daha yaxşı başa düşmək üçün mühüm açardır.

Qədim maqnit sahələrini yenidən qurmaq və onları yaradan prosesləri modelləşdirmək böyük çətinliklər yaradır. Alimlər bu dərin Yer xüsusiyyətlərini öyrənmək üçün, qədim maqnit məlumatlarını (paleomaqnit dataları) geodinamoya aid qabaqcıl kompüter simulyasiyaları ilə birləşdirdilər. Geodinamo, xarici nüvədəki maye dəmiri hərəkət etdirərək Yerin maqnit sahəsini yaradan mexanizmdir. Bu rəqəmsal modellər qrupa son 265 milyon ildə Yerin maqnit davranışının əsas xüsusiyyətlərini canlandırmağa imkan verdi. Hətta superkompüterlərdən istifadə etsələr belə, belə geniş zaman miqyasında simulyasiyalar aparmaq çox böyük hesablama gücü tələb edir. Nəticələr göstərdi ki, xarici nüvənin yuxarı sərhədi vahid temperatura malik deyil, əksinə, lokalizə olunmuş isti zonalarla, yəni kəskin istilik kontrastlarına malikdir.

Liverpul Universitetinin Geomagnetizm professoru Endi Biqqin qeyd edir ki, bu tapıntılar nüvənin üstündəki qayalı mantiyada güclü temperatur fərqlərinin olduğunu ortaya qoyur. Onun sözlərinə görə, isti bölgələrin altında maye halında olan dəmir, soyuq bölgələrin altındakı kimi aktiv axın yaratmaq əvəzinə, nisbətən durğun vəziyyətdə qala bilər. Analiz eyni zamanda göstərdi ki, maqnit sahəsinin bəzi komponentləri yüz milyonlarla il stabil qalsa da, digər aspektləri zamanla kəskin şəkildə dəyişib. Biqqin əlavə edir ki, bu cür uzun müddət ərzində dərin Yer haqqında əldə edilən biliklər, həm planetin dinamik təkamülünü, həm də onun daha stabil xüsusiyyətlərini anlamaq üçün qədim maqnit sahəsi qeydlərindən istifadə etməyin dəyərini artırır. Bu məlumatlar Pangeyanın formalaşması və parçalanması kimi qədim kontinental konfiqurasiyalarla, eləcə də qədim iqlim və təbii resursların yaranması ilə bağlı suallara cavab tapmağa kömək edəcək.