NASA-nın Peyki Kamçatka Sunamisinin Gözlənilməz Davranışını Qeydə Aldı

NASA və Fransanın kosmik agentliklərinin birgə layihəsi olan SWOT (Surface Water Ocean Topography) peyki, iyulun sonunda Rusiyanın Kamçatka yarımadası yaxınlığında baş verən güclü zəlzələ nəticəsində yaranan sunamini qeydə alarkən, lazım olan zamanda doğru yerdə idi. Bu peyk, Sakit Okean boyu yayılan iri subduksiya zonası sunamisinin tarixdə ilk yüksək həllolma qabiliyyətli kosmik izini qeydə aldı. Tədqiqatçılar "The Seismic Record" jurnalında yazırlar ki, peyk məlumatları sunaminin okean boyunca sadə bir dalğa kimi deyil, əksinə, yayılıb qarşılıqlı əlaqə yaradan və səpələnən dalğaların təəccüblü dərəcədə mürəkkəb bir naxışını ortaya çıxardı. Bu nəticə göstərir ki, kütləvi sunamilər elm adamlarının əvvəllər inandığından daha qarışıq, kompleks və potensial olaraq daha təhlükəli ola bilər. Elm adamları bu detallı mənzərənin sunamilərin necə yayıldığını və sahillərə necə təsir etdiyini daha dərindən anlamağa kömək edəcəyini bildirirlər.

Hadisəni daha yaxşı başa düşmək üçün, İslandiya Universitetindən Angel Ruiz-Anqulo və həmkarları peykin müşahidələrini sunaminin yolu boyunca yerləşdirilmiş DART (Deep-ocean Assessment and Reporting of Tsunamis) şamandıralarının ölçüləri ilə birləşdirdilər. Bu dərin okean sensorları, dalğaları tetikleyen zəlzələnin qiymətləndirilməsini dəqiqləşdirməyə kömək etdi. İyulun 29-da Kuril-Kamçatka subduksiya zonasında baş verən bu zəlzələ 8.8 bal gücündə idi ki, bu da onu 1900-cü ildən bəri dünyada qeydə alınan ən böyük altıncı zəlzələ edir. Ruiz-Anqulo SWOT məlumatlarını "yeni eynək" adlandırır. O deyir ki, əvvəllər DART-lar vasitəsilə sunamini okeanın genişliyində yalnız müəyyən nöqtələrdə görmək mümkün idi, əvvəlki peyklər isə ən yaxşı halda sunaminin yalnız nazik bir xəttini görə bilirdi. SWOT isə dəniz səthinin misli görünməmiş yüksək həllolma qabiliyyətli məlumatları ilə təxminən 120 kilometr enində bir sahəni qeydə ala bilir.

SWOT peyki 2022-ci ilin dekabrında fəaliyyətə başlayıb və əsas məqsədi fəlakətləri izləmək deyil, Yerin səth sularının (okeanlar, çaylar, göllər) ilk qlobal tədqiqatını həyata keçirməkdir. Tədqiqatçılar iki ildən çox müddətdə peyk məlumatlarını sadə okean xüsusiyyətlərini öyrənmək üçün istifadə etmişdilər və sunami tutacaqlarını heç təsəvvür etmirdilər. Alimlər ənənəvi olaraq böyük sunamiləri "dispersiv olmayan" kimi təsvir edirdilər. Bu o deməkdir ki, dalğanın zamanla yayılan çoxsaylı dalğalara ayrılması əvəyinə, vahid, sabit bir forma kimi hərəkət edəcəyi gözlənilirdi. Ruiz-Anqulo bildirir ki, bu hadisəyə aid SWOT məlumatları böyük sunamilərin dispersiv olmaması fikrini sorğu-suala çəkdi. Komanda peykin müşahidələrini kompüter simulyasiyaları ilə müqayisə etdikdə, dispersiyanı ehtiva edən sunami modellərinin real dünya məlumatlarına ənənəvi modellərdən daha çox uyğun gəldiyini gördülər. Bu "əlavə" dəyişkənlik, əsas dalğanın sahilə yaxınlaşdıqca onu müşayiət edən dalğalar tərəfindən modullaşdırıla biləcəyini göstərir.

Tədqiqatçılar, həmçinin, əvvəlki modellərlə proqnozlaşdırılan sunaminin gəliş vaxtları ilə DART şamandıralarında qeydə alınan faktiki ölçülər arasında uyğunsuzluq aşkar etdilər: bir ölçü gözləniləndən daha tez, digəri isə daha gec qeyd olunmuşdu. Şamandıra məlumatlarından istifadə edərək apardıqları təhlil, zəlzələ qırılmasının əvvəllər düşünüldüyündən daha cənuba uzandığını və təxminən 400 kilometrə çatdığını göstərdi, bu da digər modellərin qiymətləndirdiyi 300 kilometrdən xeyli uzundur. Tədqiqatın həmmüəllifi Dieqo Melqar qeyd edir ki, 2011-ci ildə Yaponiyada baş verən böyük zəlzələdən bəri sunami məlumatlarının dayaz sürüşmələrin müəyyən edilməsi üçün dəyərli olduğunu anladıq. Melqar vurğulayır ki, hidro-dinamik modellər və seysmik dalğa yayılması modelləri çox fərqli olsa da, gələcək proqnozlaşdırmaları gücləndirmək üçün mümkün qədər çox məlumat növünü qarışdırmaq böyük əhəmiyyət daşıyır. Kuril-Kamçatka zonası 1952-ci ildə baş verən dağıdıcı sunamiyə səbəb olmuşdu və bu hadisə beynəlxalq sunami xəbərdarlıq sisteminin yaradılmasına gətirib çıxardı. Tədqiqatçılar ümid edirlər ki, bu cür müşahidələr gələcəkdə peyk məlumatlarının real və ya real-vaxta yaxın proqnozlaşdırma üçün nə dərəcədə zəruri olduğunu sübut etməyə kömək edəcək.